Bugün 20 Kasım, Dünya Çocuk Hakları Günü. İnsan hakları diye bir kavramımız varken neden ayrıca çocuk hakları diye bir kavrama ihtiyaç duyduk? Kadın hakları, engelli hakları, mülteci hakları… İnsan hakları dediğimiz kavramsal çevreye sığmayan nedir? Yoksa sorun çevrede değil de çevreye kimi aldığımızda, kimi dışarıda bıraktığımızda mı?
Kavramlar, içinde yaşadığımız dünyayı anlaşılır kılma çabamızın ürünleri olduğu kadar nasıl
bir dünyada yaşamak istediğimizin de ifadesidir. Ne var ki kavramlaştırdığımız, hukuki metinlerle güvence altına aldığımız, her şeyi kültürel dünyamızın bir parçası haline getirebildiğimiz söylenemez. Bir kavramın hukukumuza girmesiyle görgümüze yani gündelik yaşama pratiğimize girmesi arasında bazen asırlar vardır. Çocuk da çocuk hakları da böyle kavram. Henüz duru biçimde bilincimizde canlanmıyor. Hayat devam ediyor, kavramı zihinsel işçilikle paralel yaşama pratikleriyle yontmaya devam.
İnsan haklarından çocuk haklarına
Çocuk haklarının uluslararası hukukta müstakil bir başlık haline gelmesinin üzerinden bir asır geçti. Birinci Dünya Savaşı'nın yarattığı yıkımın, açlığın, kimsesiz kalan çocukların da etkisiyle 1924 yılında Milletler Cemiyeti, Cenevre Çocuk Hakları Bildirgesi'ni kabul etti.
10 Aralık 1948'de kabul edilen İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin 25. maddesinde çocukluğun özel bakım ve yardım görmeye hakkı olduğu belirtildi. 26. maddesinde ise eğitim hakkının yanı sıra anne-babaların çocuklarına verilecek eğitimi seçme hakkı tanındı.
20 Kasım 1959'da Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, on ilkeden oluşan Çocuk Hakları Bildirgesi'ni, bundan tam otuz yıl sonra, 20 Kasım 1989'da ise 54 maddelik Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'yi kabul etti. İlki bir ilkeler bildirgesi iken ikincisi taraf devletlere hukuki yükümlülükler getiren bir sözleşmeydi.
Bu tarihsel seyri önemli kılan husus, çocuğun korunmaya muhtaç varlık olarak görülmesinden kendi başına hak sahibi kişi olarak tanınmasına doğru alınan mesafedir.
İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi çocukları dışlamıyordu elbette. Ne var ki bir hakka sahip olmakla o hakkı kullanabilmek aynı şey değildir. Bir yetişkinle bir çocuğun haklarını kullanabilme, haklarının ihlal edildiğini fark edebilme, ihlal karşısında itiraz edebilme, hak arama olanakları kıyaslanamaz. Çocuk, pek çok hakkını ancak yetişkinlerin kendisine karşı yükümlülüklerini yerine getirmesiyle kullanabilir. Bu da haklara dolaylı katılım anlamına gelir, kurumlar da konu çocuklar olduklarında olaya dahil olmalarını buradan meşrulaştırırlar.
Dolayısıyla çocuk hakları, insan haklarına eklenen birtakım imtiyazlar değil, insan haklarının çocukluk koşullarında gerçekleştirilebilmesinin gerekleridir. Sözleşmenin dört temel ilkesi var: Ayrımcılık yasağı, çocuğun üstün yararı, yaşama ve gelişme hakkı, çocuğun görüşlerinin dikkate alınması.
Şu sonuncusunun altını çizelim. Zira çocuğun yararının ne olduğunu belirleme yetkisini kendimizde görüp bu hususta onunla konuşmaya bile ihtiyaç duymadığımızda, onun üstün yararını gözettiğimizden nasıl emin olabiliriz?
Hangi çocuk?
Sözleşmeye 196 devlet taraf. Birleşmiş Milletler üyesi olup sözleşmeyi imzaladığı halde henüz onaylamamış tek ülke ise Amerika Birleşik Devletleri.
28 Şubat 2026'da İran'ın Minab kentindeki Şecere-i Tayyibe İlkokulu'na düzenlenen saldırıda, çoğu çocuk olmak üzere 168 kişinin öldüğü bildirildi. Associated Press'in aylar süren araştırması, okulu vuran mühimmatlardan en az birinin ABD'ye ait olduğunu ortaya koydu. UNICEF'in verilerine göre Gazze'de 30 Haziran 2026 itibarıyla öldürüldüğü bildirilen çocukların sayısı en az 21 bin 700. Ekim 2025'te ilan edilen ateşkesten sonraki bir yılı aşkın sürede de yüzlerce çocuk öldürüldü.
Şimdi tahayyül edelim: Boston'da, Paris'te ya da Londra'da bir ilkokul bombalansaydı, yüzü aşkın çocuk okullarında öldürülseydi dünyanın tepkisi ne olurdu? Öldürülen çocukların isimlerini, sevdikleri oyunları, hayallerini ne kadar süre konuşurduk? Hangi devletler hangi yaptırımlara maruz kalırdı? “Beyaz”, “Batılı” çocuğun hayatıyla Filistinli ya da İranlı çocuğun hayatı, uluslararası siyasal düzenin işleyişinde aynı değere mi sahip?
Kimi çocukların görüşlerinin dikkate alınıp alınmadığını, ruhsal gelişimlerinin gözetilip gözetilmediğini tartışırken kimilerinin hayatta kalabilmesini bile sağlayamıyoruz. Üstelik bu çelişkiler her gün gözümüzün önünde. İstanbul'da bir çocuğun tenis mi piyano mu öğreneceğine karar vermek için anne-babası uzmanlardan danışmanlık alırken aynı şehirde bir çocuk, Mesleki Eğitim Merkezi (MESEM) öğrencisi olarak işyerinde günde on iki, on üç saat çalışabiliyor. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisinin verilerine göre 2025-26 eğitim-öğretim yılında Türkiye'de en az 95 çocuk çalışırken hayatını kaybetti. Biri eğitimin müşterisi, diğeri ucuz emek gücü. Çocuk olmak, herkes için aynı dünyada yaşamak anlamına gelmiyor.
Çağının çocuğu olmak
Bu yazının vesilesi, biri torun sahibi, diğeri baba olan iki arkadaşımla birbirine yakın zamanlarda yaptığımız sohbetler. İkisi de orta üst sınıfa mensup, seküler, özgürlükçü, aile görgüsünü önemseyen, çocuklarıyla ilişkilerinde ölçülü davranmaya gayret eden kişiler. Çocukları İstanbul'un oldukça pahalı ‘seçkin’ okullarından birinde okuyor ama okula ne şoförlü özel araçla ne de servisle gidiyorlar, toplu taşıma kullanıyorlar, taksi yasak. Bu ayrıntıyı, anne-babaların tutumunu somutlaştırmak için veriyorum.
Her iki arkadaşım da çocukların okuldaki davranışlarından ötürü üzgün ve mahcuptu. Öğretmenin sözünü dinlememek, ders esnasında diledikleri zaman sınıftan çıkmak gibi davranışlardan yakınıyordu okul yönetimi. Sohbet esnasında ağzımdan, ironik olduğu kadar anlamaya yönelik şu cümle dökülüverdi: Çocuklarınız fevkalade çağcıl!
Kırk yılı aşkın zamandır yurttaş yerine tüketici yetiştirmeye teşne bir ekonomi-politik içinde yaşıyoruz. Sağlığın, eğitimin, bakımın, kültürün giderek birer metaya dönüştüğü, insanın ihtiyaçlarının müşteri kimliğiyle karşılandığı günümüzde çocuklarımızın hangi tutumları edinmesini bekliyoruz? İhtiyaçları etrafındaki yetişkinlerce önceden tespit edilen, arzuları yerine getirilen, çeşitli hizmetlerin muhatabı kılınan çocuk, okulda neden farklı davransın?
Müşteri her zaman “haklı” değil mi/ydi?
Öğrenci ile öğretmen arasındaki ilişki müşteri ile hizmet veren arasındaki ilişkiye tahvil edildiğinde çocuk, öğretmeninin sözünü neden dikkate alsın? Ders ilgisini çekmediğinde neden sınıftan çıkmasın? Öğrenmek için emek vermesi, sabretmesi, hazlarını ertelemesi gerektiğini hangi yaşam deneyiminden devşirerek öğrenecek
Öğretmene koşulsuz itaati norm olarak görmüyoruz; bir arada olmanın, öznelere yüklediği ortak sorumluluklardan söz ediyoruz. Öğretmenine itiraz eden çocukla karşısındaki kişiyi dikkate almayan çocuk arasındaki farktan doğan özenin işlevini seçik hale getirmek sorumluluğuyla hareket ediyoruz. İlki özneleşmenin, ikincisi başkasını gözetmeyen benmerkezciliğin tezahürü olabilir. Çocukları, yetişkinler olarak inşa ettiğimiz dünyanın değerlerini içselleştirdikleri için kınıyoruz. Oysa onların davranışlarında, biraz dikkatle bakabilsek kendi dünyamızı seyredebiliriz. Çocuklar, yaşamayı hangi dünyaya bakarak öğreniyorlar?
Tanrılaştırmak ile köleleştirmek arasında
Helikopter ebeveynlikten çim biçme makinesi ebeveynliğine geçişin özellikle, orta, orta-üst sınıflarda katı bir norma dönüştüğüne tanıklık ediyoruz. Helikopter ebeveyn çocuğun üzerinde dolaşır, düştüğünde müdahale eder. Çim biçme makinesi ebeveyn ise çocuğun düşme ihtimalini önceden ortadan kaldırır. Hayatı çocuk için düzenlemek giderek hayatı çocuğun yerine yaşamaya dönüşür.
Bu ebeveynlik tutumlarının kaynağı, anne-babaların kaygılarına indirgenemez. Çocuklarının sınıfsal konumlarını kaybetmemesi, mümkünse sınıf atlaması için sürekli rekabet etmek durumunda bırakılan insanların kaygılarından beslenen içinde mal ve hizmetlerin, uzmanlarca verilen danışmanlıkların yer aldığı devasa bir ekonomi var.
Kaygısı sürekli kaşınan anne-babaların çocukları hakkında düşünme, muhakeme etme, kendi deneyimlerinden bilgi devşirme olanakları da giderek zayıflıyor. En sıradan ebeveynlik meseleleri dahi “satın alınabilir uzmanlık hizmetleri”nin konusu haline geliyor. Çocuğu evin küçük tanrısı haline getiren de onun hayatının hemen her ayrıntısına karar veren de aynı pedagojik iklim.
Ne yiyeceğine, hangi saatte ne yapacağına, hangi oyunu oynayacağına, kimlerle arkadaşlık edeceğine biz karar veriyoruz. Öte yandan onun hoşnutsuzluğuna tahammül edemiyor, en küçük itirazı karşısında müzakere etmek yerine arzularını karşılamaya koşuyoruz.
Çocuğun daha doğar doğmaz tanıştığı dilin büyük ölçüde emir kipinden oluşması tesadüf mü?
Otur! Kalk! Yemeğini ye! Ödevini yap! Ekranı kapat! Uyu!
Çocuk, kendisine ne yapması gerektiğini söyleyenlerle her istediğini yerine getirenler arasında salınıyor. Tanrılaştırmak ile köleleştirmek birbirine zıt tutumlar gibi görünse ontolojik anlamda özdeş oldukları söylenebilir. Çünkü her ikisi de çocukla kişi-kişi ilişkisi kurmayan tasarruflarla hareket ediyor.
Önce sokakları, sonra ekranları kapatmak
Çocukları sokaklardan kopardık, parkları yapılaşmaya açtık, şehirlerimizi otomobillere göre düzenledik, insan yavrularını kibrit kutularına tıktık. Arkadaşlarıyla karşılaşabilmek, oyun oynayabilmek için dahi yetişkinlerin organizasyonuna ihtiyaç duyan çocuklar yarattık. Sonra onların can sıkıntılarını gidermek üzere ellerine ekranlar tutuşturduk. Şimdi de ekranları ellerinden almak için seferber oluyoruz.
Avustralya'da 10 Aralık 2025'te yürürlüğe giren düzenlemeyle 16 yaşın altındaki çocukların belirli sosyal medya platformlarında hesap açmaları ve mevcut hesaplarını kullanmaları engelleniyor. Çocukları dijital dünyanın sömürü mekanizmalarından korumak elbette kamusal bir sorumluluk. Ne var ki bu sorumluluk, çocukların dijital dünyaya neden bu kadar ihtiyaç duyduklarını anlamayı da gerektirmiyor mu?
Sokakları ellerinden alınmış, bütün günleri yetişkinlerce programlanmış çocukların ekranlarda bulduğu şeylerden biri, kendi başlarına tasarruf edebildikleri bir dünya yanılsaması olmasın? Çocuklar ekranlarla meşgulken yetişkinler olarak bizler ne yapıyoruz? Onlarla ne kadar konuşuyor, ne kadar oyun oynuyor, ne kadar hikâye anlatıyoruz?
Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 31. maddesi çocuğun dinlenme, boş zaman geçirme, oyun oynama ve kültürel yaşama katılma hakkını tanıyor. Çocuğun zamanını derslerle, kurslarla, sportif ve sanatsal faaliyetlerle tıka basa dolduran anne-babaların, çocuklarının boş zaman geçirme hakkını ihlal ediyor olabilecekleri akıllarına geliyor mu? Çocukların da hiçbir işe yaramamak, hiçbir yarışa hazırlanmamak, canı sıkılmak, yetişkinlerce tasarlanmamış bir hayatı deneyimlemek hakkı olmalı.
Dilin daralması, dünyanın çoraklaşması
İnsan, anlatı üreten varlık olarak da tanımlanır: Homo narrans. Anlatılar, henüz deneyimlemediğimiz dünyaların içine girmemize, başkalarının yaşantılarına tanıklık etmemize, bizden başka biçimlerde yaşamanın, hissetmenin, düşünmenin mümkün olduğunu fark etmemize olanak verir. Bir hikâyenin kahramanının yerine kendisini koyan çocuk, kendi duygu dünyasının sınırlarını da genişletir. Anlatırken sözcüklerini seçer, deneyimlerini ayrıştırır, benzerlikleri, farklılıkları görür. Tek tek yaşantılarından genellemelere varır, kavramlaştırır, bu yaşantıdan bilgi devşirir.
Bu nedenle insanın sözdağarının gelişmesiyle anlam dünyasının gelişmesi birbirinden bağımsız olmadığı söylenebilir. Gündelik iletişimin giderek kısaltmalara, emojilere, hızla tüketilen görsellere sıkışması, yüz yüze konuşmaya, anlatıya ayrılan zamanın azalması, çocukların anlam dünyalarını hangi olanaklardan yoksun bırakıyor? Buradaki sorun, nsan yavrusunun içinde geliştiği kültürel dünyanın giderek görsel monokültüre dönüşme ihtimalidir.
Duygulanımlarını adlandıramayan, ayrıştırıp anlamlandıramayan kişi, duyguları ile davranışları arasına düşünmeyi nasıl koyacak? Kendi hoşnutsuzluğundan başka insanların da hoşnutsuzlukları olduğunu, kendi incinmişliğinden başka incinmişliklerin de bulunduğunu hangi deneyimlerle fark edecek? İnsan yavrusunun etik özneye dönüşmesi yani kişileşmesi, böylesi karşılaşmalara içkindir. Çocuğu hayata hazırlamak muradındaysak onun için hayatı ikame etmekten vazgeçip Çocuk Hakları Sözleşmesinde dile gelen temel ilkelerden biri olan çocuk katılımı öncelemek yani kendi yaşamının öznesi olmasına olanaklar yaratmak durumundayız.
Çocuğu kişi olarak görmek
Çocuk, ne insan olmanın hazırlık evresidir ne de şekil verilecek hamur. İnsan yavrusudur ama yavru insan olmak, eksik insan olmak anlamına gelmez. Çocuğun hakları vardır. Gelişen yetileriyle birlikte üstlenebileceği sorumlulukları da. Sorumluluk sahibi olmak, kişinin başkalarının varlığını hesaba katarak yaşayabilmesinin koşullarından biridir. Çocuğu kişi olarak görmek, onun her söylediğini onaylamak, her arzusunu yerine getirmek anlamına gelmediği gibi kendi doğrularımızı ona dayatmak da değildir. Onunla müzakere edebilmek, gerekçelerimizi onun anlayabileceği şekilde ifade edebilmek, gerektiğinde onun gerekçeleriyle kendi düşüncemizi değiştirebilmektir. Çocukların haklarından söz ettiğimiz kadar yetişkinler olarak yükümlülüklerimizi de konuşmaya ihtiyacımız var.
Bugün, Dünya Çocuk Hakları Günü'nde iğneyi çocuklara, çuvaldızı kendimize batıralım.
Devletler olarak, anne-babalar olarak, eğitimciler, uzmanlar, yurttaşlar olarak çocuğun hangi olanaklarını elinden aldığımızı düşünelim.
Dünyanın bütün çocuklarının yaşama hakkını aynı kararlılıkla savunabildiğimiz, çocukları ne tapınılacak birer tanrı ne de itaat ettirilecek birer köle olarak gördüğümüz, onlarla kişi-kişi ilişkisi kurabildiğimiz bir dünyanın inşasına nereden başlayabiliriz? Kişi-kişi ilişkisi kurmak, murad ettiğimiz dünyaya giden yolun kapısını aralayabilir. Nazım Hikmet’in Dünyayı Verelim Çocuklara şiiriyle kutlayalım Dünya Çocuk Hakları Günümüzü.
Dünyayı verelim çocuklara
Dünyayı verelim çocuklara hiç değilse bir günlüğüne
allı pullu bir balon gibi verelim oynasınlar
oynasınlar türküler söyliyerek yıldızların arasında
dünyayı çocuklara verelim
kocaman bir elma gibi verelim sıcacık bir ekmek somunu gibi
hiç değilse bir günlüğüne doysunlar
bir günlük de olsa öğrensin dünya arkadaşlığı
çocuklar dünyayı alacak elimizden
ölümsüz ağaçlar dikecekler
Nâzım HİKMET
(MB/HA)







