2026’ın sonlarına yaklaşırken; Ortadoğu, yalnızca bölgesel sınırların değil, küresel güç mimarisinin ve jeoekonomik haritaların da kökten sarsıldığı tarihsel bir dönüşüm yaşamaya devam ediyor.
Şubat 2026’da patlak veren ABD-İsrail-İran savaşı, Hürmüz Boğazı ve Kızıldeniz eksenindeki deniz ablukaları, Suriye’de Esed rejiminin çöküşü ve küresel tedarik zincirlerindeki kırılmalar, bölgeyi büyük güç rekabetinin en sıcak ve maliyetli sahasına dönüştürdü.
Karşımızda duran dinamikler; enerji hatlarının güvenliğinden askeri doktrinlerin iflasına, koridor savaşlarından bölgesel aktörlerin hegemonya mücadelesine uzanan çok katmanlı bir kriz tablosu olduğu bir gerçek…
Bu yeni jeopolitik gerçekliğin merkezinde, Hürmüz Boğazı’nın stratejik bir silaha dönüşmesi ve bunun tetiklediği jeoekonomik kırılma yer alıyor. En azından en güçlü dinamik o oldu. Dünya petrol ticaretinin dörtte birini ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ihracatının yaklaşık yüzde yirmisini taşıyan Hürmüz’ün çatışmalar nedeniyle fiilen tıkanması, Körfez monarşilerini ve küresel pazarları derin bir şokla yüz yüze getirdi.
Bu kriz, lojistikte salt maliyet ve verimlilik arayışının yerini "yedeklilik" ve "dayanıklılık" mantığının almasına yol açtı. Bu durum popüler bir gündem olarak tartışılmaya başlandı.
Birleşik Arap Emirlikleri’nin Fucayre üzerinden Umman Körfezi’ne açılan boru hatları, Suudi Arabistan’ın Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu Limanı’na uzanan Doğu-Batı hattı ve Irak’ın Basra ile Kerkük petrollerini Akdeniz’e (Baniyas ve Ceyhan) ulaştırma girişimleri, Hürmüz darboğazına olan bağımlılığı kırma arayışının somut örnekleridir. Alternatif koridorlar ve yedek lojistik güzergâhlar, bölge devletleri açısından artık konvansiyonel hava ve füze savunma sistemlerine eşdeğer bir stratejik güvence sayılıyor.
Ancak bu bölgesel jeoekonomik arayış, küresel düzeydeki büyük güç rekabetiyle doğrudan kesişiyor. Washington ve Yeni Delhi’nin, Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi’ni dengelemek ve İbrahim Anlaşmaları üzerinden İsrail ile Arap dünyasını entegre etmek üzere kurguladığı Hindistan-Ortadoğu-Avrupa Ekonomik Koridoru (IMEC), Gazze savaşı ve İran çatışmalarının yarattığı enkaz altında derin bir duraksama yaşamaya devam ediyor.
İsrail’in bölgesel entegrasyonuna yönelik Suudi vetosu ve altyapı güvensizliği sürerken; Irak’ın El-Fav Limanı üzerinden Türkiye ve Avrupa’ya bağlanan "Irak Kalkınma Yolu" ile Suriye’nin yeniden entegrasyonunu hedefleyen "Kuzey-Güney Koridoru" öne çıkıyor. Türkiye, bu projelerle kendisini Asya, Körfez ve Avrupa arasında vazgeçilmez bir lojistik ve enerji köprüsü olarak konumlandırıp; aynı zamanda Irak ve Suriye hattındaki ticari ve siyasi ağırlığını tahkim etme derdinde.
Ekonomik ve ticari hatlardaki bu kırılma, askeri-stratejik alanda da köklü bir paradigma değişimini beraberinde getirdi demek mümkün. Kırk yıl boyunca Körfez’deki Amerikan askeri varlığının dokunulmaz merkezleri sayılan Katar’daki Al Udeid ve Bahreyn’deki Deniz Destek Üssü gibi tesisler, İran’ın balistik füze ve insansız hava aracı saldırılarıyla "güvenli sığınak" vasfını bütünüyle yitirdi. ABD’nin füze savunma önleyicileri stokunun hızla tükenmesi ve yeniden ikmalin yıllar alacak olması, Washington’ın Hint-Pasifik ve Doğu Asya’daki taahhütlerini dahi riske atan küresel bir kaynak krizine yol açtı.
Kasım 2026 ABD ara seçimlerinde Cumhuriyetçilerin yaşadığı ağır yenilgi ise Amerikan iç siyasetinde Orta Doğu savaşlarının faturasına, artan enerji maliyetlerine ve İsrail’e verilen koşulsuz desteğe yönelik iki partili uzlaşmanın çatladığını açıkça ilan etti. (JD Vance mektubu bu manada büyük önem taşıyor)
Bu askeri sarsıntının karşı kutbunda ise İran’ın "Mozaik Savunma" doktrininde gerçekleştirdiği dönüşüm yer alıyor. En üst düzey liderlik kadrolarının öldürülmesine karşı otuz bir özerk eyalet komutanlığı ve görev tipi komuta mantığıyla karşılık veren Tahran, bir yandan rejim güvenliğini korumaya çalışırken diğer yandan hedef yelpazesine denizaltı veri kablolarını, veri merkezlerini ve yapay zekâ altyapılarını ekleyerek asimetrik bir caydırıcılık inşa ediyor.
Ancak mühimmat stoklarının erimesi ve sahadaki otonom birliklerin kontrolsüz saldırıları (Nahçıvan ve Türkiye sınırına yönelen füze olayları gibi), Tahran’ın kriz tırmandırma kapasitesini yönetmesini zorlaştırıyor.
Ağır abluka ve yaptırımlar altında sıkışan İran, Şanghay İş birliği Örgütü ve BRICS üzerinden Rusya ve Çin ile stratejik ortaklıklarını derinleştirerek Batı eksenli kuşatmayı kırmaya odaklanıyor. (Birkaç gün önce Putin ile yapılan görüşme bu bağlamda bir girişimdi.)
Böylesi bir kesişimde, Türkiye ve İran arasındaki dört asırlık rekabet ve zorunlu iş birliği dengesi yeni bir faza evrildi. Esad rejiminin devrilmesiyle Tahran, Akdeniz’e uzanan "Direniş Ekseni" deyim yerindeyse kara köprüsünü kaybetti; Ankara ise Suriye’de, Körfez’de ve Levant hattında stratejik alan kazandı. Türkiye, diplomasi hamleleriyle bölgesel güvenlik mimarisinde ağırlığını artırırken (Mekke Paktı gibi); İran’da yaşanabilecek topyekûn bir siyasi veya ekonomik çöküşün doğuracağı istikrarsızlık risklerinden titizlikle kaçınmakta ve Tahran’la olan sınır ticaretini korumaya özen gösteriyor.
Ancak Irak’taki silahlı grupların geleceği, enerji güzergâhları ve Türkiye’nin kendi içindeki barış sürecinin sınır boyundaki dengelere yansıması, iki bölgesel aktör arasındaki rekabeti tetikleyen temel fay hatları olmayı sürdürmeye devam ediyor.
Nihayetinde Ortadoğu, küresel emperyal hesaplar ile bölgesel dinamiklerin en sert biçimde çarpıştığı çok bilinmeyenli bir denkleme dönüşmüş durumda.
Boğazların kilitlendiği, Amerikan üslerinin kırılganlaştığı, İsrail iç siyasetindeki belirsizliklerin ve Filistin meselesindeki uzlaşmazlığın bölgesel normalleşmeyi tıkadığı, Kürt meselesinin bir çarpan etkisi ile var olmaya devam ettiği bu konjonktürde; devletler için güvenlik artık sadece sınırlarda değil, koridorların, limanların ve çok modlu bağlantıların dayanıklılığında aranıyor.
Bölgenin geleceğini belirleyecek olan temel dinamik; yıkıcı jeopolitik çatışmaların mı, yoksa bölgesel sahiplik, çok taraflı iş birliği ve karşılıklı ekonomik bağımlılık esasına dayalı yeni bir entegrasyon aklının mı galip geleceğidir.
(SB/EMK)
