Cahide Birgül külliyatı ya da zindana dönüşmüş dört duvar hikâyeleri

Gölgeler Çekildiğinde (1998) artık iyice yaşlanmış olan babası ile aynı evde yaşayan öğretmen Esin’in başrolde olduğu bir hikâye. Zamanında çok otoriter olduğunu anladığımız anne ölmüş; hayatları boyunca pasif kalan baba hâlâ etkisiz. Esin, çocukken annesinden pek ilgi görmediğini anladığımız bir kadın. Nişanlı; fakat ümitli değil. Ne öğrencileriyle ne de iş arkadaşlarıyla onu özellikle mutlu eden bir şey yaşıyor. Yaşama sevinci neredeyse tükenmiş bir insan. Bir apartman dairesinde babasıyla sürdürdükleri boğucu yaşam, davetsiz misafirleri Deniz’in gelişiyle hareketleniyor. Esin’in uzun yıllardır görmediği ve geçmişte yaşanan çocukça bir anlaşmazlıktan dolayı hiç de görmek istemediği kuzeni Deniz, uçarı bir kız. Esin’in zıddı. Aralarında Esin’in ilk başta kabullenmekte çok zorlandığı bir ilişki başlıyor ve Esin bu ilişkide ne kadar mutlu olduğunu fark ettiği an Deniz için tüm dünyayı karşısına almaya hazırken Deniz, Esin’i, Esin’in nişanlısı Kenan’la kaçarak terk ediyor. Bir süre sonra, Deniz ve Kenan’ın geçirdiği trafik kazasında aranan yakın Esin oluyor. Kazadan sonra hastanede kalmayıp kayıplara karışan Deniz’in günlüğü Esin’e teslim ediliyor. Esin, bu günlükte kendi ayaklarını yerden kesen o kısa süreli ilişkinin izine rastlamıyor; fakat kendisiyle yüzleşmesini ve belki de kronik mutsuzluğunun sebebini anlamasını sağlayan Deniz’in ardından büyük bir yas tutmuyor, öfke de duymuyor. Kendi gölgesinden çıkıp hayata tutunmaya çalışıyor.

Geceye Uyananlar (2000), bir istihbarat ajanı olduğunu anladığımız Haluk ile kız kardeşi Nilüfer ve en küçük kardeşleri Memo’nun hikâyesinin anlatıldığı bir roman. Çoktan ölmüş bir baba ve henüz yeni ölmüş bir annenin ardından aynı evde yaşamaya devam eden, yaşları tahminen otuzlarda olan üç kardeşin anıların ağırlığı altında aynı evde yaşamlarını nasıl sürdürdüklerini okuyoruz. Onlarınkisi ebeveynlerin ölümünün ardından birbirine tutunup hayatta kalmaya çalışan üç kardeşin azim dolu hikâyesi değil elbette. Haluk’un kendi iş stresinin ve özbenlik sorunlarının altında ezildiği, herkesin yükünü ve en çok da engelli kardeşi Memo’nun yükünü sırtlanmış Nilüfer’in sırtındaki ağırlıklarla hayatını -paradoksal bir şekilde- özgür bir kadın olarak sürdürmeye çalıştığı, engelinden dolayı sessizliğe mahkûm olmuş Memo’nun öfke nöbetleriyle kahrolduğu hayatların hikâyesi Geceye Uyananlar. Düşük rütbeli bir asker olan, iş yerinde de evinde de pek bir mevcudiyet gösteremeyen fakat evinin duvarında bir kamçı koleksiyonu bulunduran ve bu koleksiyona tutkuyla bağlanan bir baba, evde varlığı yokluğu bir olsa da sessizce egemenliğini kurmuş olan ve açık bir şekilde boylu boslu oğlu Haluk’u kayıran bir anne, olası eşcinselliğinden korktukları engelli oğullarını askere yollayan ebeveynler… Haluk, kız kardeşi Nilüfer’e zaman zaman ensest çağrışımları olan bir ilgi duyuyor, erkek kardeşi Memo’ya karşı şefkat besleyemiyor ve hatta Nilüfer’in onu sarıp sarmalamasını kıskanıyor. Nilüfer, evin içinde ev ve bakım işleriyle bütün hayatını doldururken ev dışında -Suat’a âşık olana kadar- çok sayıda erkekle ilişki yaşayarak kendine bir hayat kurmaya çalışıyor ve bir yandan da garip bir şekilde abisinin ilişkilerini merak ediyor. Memo, sessiz. İyiyse çizim yapıyor, değilse kriz geçiriyor ve bir gün çok büyük bir kriz anında eskiden babasının kamçılarını sergilediği duvarı yıkıyor. Dört duvar, bu kardeşlere aslında zindan; ama bu zindanı yıkmaya cesareti olan tek kişi muhtemelen akıl hastanesine kapatılacak olan Memo.

Ah Tutku Beni Öldürür Müsün (2004), İstanbul’a okumaya gelen ve maddi zorluklar nedeniyle başkalarının evinde bakıcılık yapan Melih’in baş karakter olduğu bir roman, ama tek başına Melih’in hikâyesi değil. Melih, babasıyla ilişkisi para istemek için yaptığı kısa telefon görüşmeleriyle sınırlanmış yalnız bir genç. Annesi öldükten sonra babası ve üvey annesiyle yaşamaya başlamış. Babasının üvey annesiyle kurduğu aileyi kendi ailesi olarak benimsemiyor. Okulda bir arkadaş çevresi yok. Kendi tabiriyle “sakatlardan” ve zenginlerden hoşlanmıyor. Zenginlere duyduğu hınç nedeniyle uygun durumlarda zenginlerin ceketinden bir parça keserek evinin duvarında bir koleksiyon yapıyor. Kedisi Mıcır dışında hiçbir canlıya düşkünlüğü yok. Sevgi ve güven duygusunun olmadığı bir ortamda büyüdüğünü anladığımız Melih, kendi yaşıtı sayılabilecek Olcay’ın bakıcılığını üstleniyor. Olcay, bir kaza sonucu yürüme güçlüğü çeken zengin bir çocuk. Melih’in hiç sevmeyeceği bir karakter.  Olcay teyzesi Sevil Hanım’ın yanında yaşıyor. Olcay’ı sakat bırakan kazada kardeşi Gülce ölmüş. Yine bir dört duvar. Yine mutsuz, eksik bir aile. Bu romanın polisiye yanını, Sevil Hanım’ın dairesinde hiç kimsenin girmediği kilitli bir odanın etrafında şekillenen hikâyeler oluşturuyor. Melih çok değerli olduğu ve bu odada saklandığı söylenen bir büstün peşinde düşmüşken hasta bir zihnin eseri olan hayvan ölüleriyle karşılaşıyor. Olcay’ın eseri olduğunu anladığımız bu koleksiyonun açığa çıkmasından sonra Olcay büstü yanına alıp evi ateşe vererek kaçıyor. Melih kendi evine dönüyor ve Olcay’ın öldürdüğünü sandığı kedisi Mıcır uzun bir yok oluşun ardında geri gelince huzur ve mutluluğa erişiyor.

Eflatun Koza (2009), adını ancak romanın sonlarında öğrendiğimiz anlatıcı Evrim’in hikâyesi. Evrim, yıllar boyu gölgesinde kaldığını düşündüğü ikizi Ece’nin ihanetine uğramış bir kadın. İkizi, Evrim’in nişanlısıyla kaçarak evi terk ediyor. Babaları çoktan ölmüş. Terzilik yaparak evi geçindiren annesi son derece ketum, mesafeli bir kadın. Ece’nin gidişinin ardından iyice sessizliğe bürünmüş;  sevgisi, şefkati, ilgisi, alâkası, neredeyse bütün duyguları tükenmiş. Evde Zarife ismini verdikleri ve Evrim’in n evin bireyi gibi gördüğü cansız bir manken var. Annesi provaları bu manken üzerinde yapıyor.  Evrim, annesiyle birlikte sessiz ve bunaltıcı bir yaşam sürerken bariz bir iş arayışında olmamasına rağmen babasının çalıştığı gazetede babasının hatırına işe alınıyor. Kendisinin Eflatun Kadınlar adını verdiği bir kayıp kadınlar dosyası üzerinde çalışması isteniyor. Evrim, bu dosyada lezbiyen bir ilişkisi olan bir çiftin sırra kadem bastığını öğreniyor. Kadınlardan biri Irmak, diğer Çağla. Çağla, Irmak’ın annesinin yakın arkadaşı. Tarafların yakınları kadınların arasındaki ilişkiden dolayı bu dosyanın fazla karıştırılmasını istemiyor; Evrim’in patronu kadınların lezbiyenliğinin ön plana çıkarılarak dosyanın parlatılmasını istiyor. Evrim, araştırma sürecinde, bu çiftin zaman geçirdiği bir gay barın sahibi olan Neclâ ile tanışıyor. Neclâ ile aralarında Evrim’in başta anlamlandıramadığı, sonradan kabul ettiği bir yakınlaşma yaşanıyor ve roman boyunca hüznü hiç bitmeyen Evrim, Neclâ ile kısa süreli de olsa mutluluğu yakalıyor. Öte yandan, Neclâ ile ilişkisini sürdüremiyor. İş yerinde de tutunamıyor ve işten ayrılıyor. Eflatun kadınlar dosyasında bir çözüme kavuşulmazken evin dışındaki dünyada yaşadığı hareketi de dört duvar arasındaki sevgisizliği de kaldıramayan Evrim akıl hastanesine yatırılıyor.