La Casa de Papel ile simgeye dönüşen Salvador Dalí maskesi, kurmaca bir soygundan sokak protestolarına, oradan da tüketim kültürüne uzanan bir yolculuk geçirdi. Politik geçmişi tartışmalı bir sanatçının yüzünün direnişle özdeşleşmesi, sanatın politik anlamını, başkaldırının estetiğini ve bu estetiğin ekonomik değere dönüşmesini sorgulatıyor.
25 Ekim 2019'da Şili'nin başkenti Santiago'da düzenlenen kitlesel protestolarda, kalabalığın arasında Salvador Dalí maskesi takan göstericiler de vardı. Yukarı kıvrılan bıyıkları ve donuk ifadesiyle tanınan bu yüz, birkaç yıl önce bir televizyon dizisinin soyguncularını gizlemek için kullanılmıştı. Şimdi ise ekonomik eşitsizliğe, hayat pahalılığına ve siyasi yönetime karşı yükselen toplumsal itirazın bir parçasıydı.
Ancak aynı maske, kostüm mağazalarında satılan ve eğlence endüstrisinin dolaşımına giren bir üründü.
Bu karşıtlık, La Casa de Papel'in popülerliğinden daha geniş bir meseleye işaret ediyor: Bir sanatçının yüzü nasıl kendisinden bağımsız politik anlamlar kazanır? Başkaldırının simgesine dönüşen bir imge, aynı zamanda nasıl pazarlanabilir bir ürüne dönüşür?
Kendi yüzünü yaratan sanatçı
Salvador Dalí, sürrealizmin en tanınmış ve tartışmalı temsilcilerindendi. Düşleri ve bilinçdışını resimlerine taşıyan sanatçının 1931 tarihli Belleğin Azmi tablosundaki eriyen saatleri, gerçeklik algısını sorgulayan sanatının simgelerinden biri oldu.
Dalí'nin geliştirdiği paranoyak-eleştirel yöntem, farklı imgeler arasında beklenmedik ilişkiler kurmaya ve bir görüntünün birden fazla biçimde algılanabilmesine dayanıyordu.
Dalí'nin aykırılığı tuvalle sınırlı değildi. Yukarı kıvrılan bıyıkları, teatral davranışları ve kışkırtıcı açıklamalarıyla kendi kişiliğini de bir gösteriye dönüştürdü.
Bu görünürlük, sanat ile ticaret arasındaki sınırları da belirsizleştirdi. Sürrealist hareketin öncüsü André Breton'un ona taktığı, adının harflerinden oluşturulmuş “Avida Dollars” lakabı, Dalí'nin para ve ticari başarıyla ilişkisine yönelik alaycı bir eleştiriydi. Sanatçı ise reklamlarda görünmekten ve markalarla çalışmaktan kaçınmadı. 1969'da Chupa Chups logosunu tasarlaması, bu ilişkinin en bilinen örneklerinden biriydi.
Dalí'nin estetik aykırılığı politik özgürlükçülük anlamına gelmiyordu. 1930'larda sürrealist hareketin politik eğilimleriyle çatıştı. İspanya İç Savaşı sırasında Cumhuriyetçi cepheye açık destek vermemesi ve sonraki yıllarda Franco rejimiyle yakınlığı, politik mirasını tartışmalı hâle getirdi.
Dalí'nin estetik dünyasındaki aykırılık ile politik tercihleri arasındaki mesafe, yıllar sonra yüzünün bir başkaldırı simgesi olarak kullanılmasını daha da çelişkili kılacaktı.
Bir soygunun direniş gibi görünmesi
Álex Pina'nın yarattığı La Casa de Papel, 2017'de İspanya'da yayımlandı. Netflix'le uluslararası izleyiciye ulaşan dizinin kırmızı tulumları, Dalí maskeleri ve Bella Ciao şarkısı birer simgeye dönüştü.
Bu görsel kimlik rastlantısal değildi. Pina, 2018'de El País'e maskenin Don Kişot yerine Dalí'nin kolay tanınan yüzü nedeniyle seçildiğini anlattı. Sanatçının politik görüşlerinden veya sürrealist yönteminden çok, yüzünün görsel etkisi belirleyici olmuştu.
Maskenin dramatik bir işlevi de vardı. Kırmızı tulumlar ve maskeler ortak bir kimlik oluştururken rehinelere de aynı kıyafetlerin giydirilmesi, polisin soyguncuları ayırt etmesini zorlaştırıyordu.
İlk büyük soygunda karakterlerin hedefi, mevcut parayı çalmak yerine İspanya Kraliyet Darphanesi'nde yeni para basmaktır. Karakterler, başkalarının parasını ele geçirmeye
çalışan suçlular olmaktan çok, para üretimini kontrol eden bir kuruma meydan okuyan kişiler olarak görünür.
Oysa yasa dışı biçimde para basmak, kendi başına ekonomik adaletsizliğe karşı politik bir mücadele anlamına gelmez.
Dizi, karakterlerin kişisel hikâyelerini öne çıkarırken devlet kurumlarını karşılarına yerleştirir. Böylece seyircinin suçlularla kurduğu duygusal yakınlık, soygunun politik bir başkaldırı olarak algılanmasını kolaylaştırır.
Bella Ciao bu anlatıya tarihsel bir direniş hafızası ekler. Kökeni ve savaş dönemindeki kullanımı tartışmalı olsa da şarkı, İtalyan antifaşist direnişinin uluslararası simgelerinden biri oldu.
Kurmaca bir soygunun bu tarihsel hafızayla ilişkilendirilmesi, iki eylemi ahlaki veya politik bakımdan eşdeğer kılmaz. Ancak müzik, kostüm ve anlatının bakış açısı bir araya geldiğinde, soyguncuların eylemleri başkaldırının görsel ve işitsel özelliklerini kazanır.
Dalí'nin politik geçmişi ile dizinin maskeye yüklediği anlam arasındaki karşıtlık, popüler kültürün tarihsel kişilikleri kendi anlatısının ihtiyaçlarına göre nasıl yeniden yorumlayabildiğini gösterir.
Bir yüzün sahibi kim?
Ocak 2019'da Gala-Salvador Dalí Vakfı, maskenin kullanımını araştırmak üzere yapımın sorumlularıyla temasa geçti ve konuyu hukuk birimlerine taşıdı. Vancouver Media ise maskenin Dalí'nin portresi değil, dizi için hazırlanmış bir karikatür olduğunu savundu.
Tartışmanın merkezinde, sanatçının imgesi üzerindeki haklarla yeni tasarımın yaratıcı niteliği arasındaki ayrım vardı.
Dalí kendi imgesinden ticari değer üretirken La Casa de Papel, bu tanınırlığı sanatçının doğrudan denetimi dışında kendi görsel kimliğinin parçası hâline getirdi.
Bu yeniden yorumlama ticari dolaşıma girdiğinde yaratıcı özgürlük kadar mülkiyet ve ekonomik değer soruları da ortaya çıkar.
Başkaldırının pazarlanması
Şili'de metro zammıyla başlayıp eşitsizlik ve siyasi temsil sorunlarına yayılan protestolarda Dalí maskesi, toplumsal itirazın görsel araçlarından biri oldu. Ancak göstericilerin taleplerini belirleyen maske değil, karşı çıktıkları ekonomik ve siyasi koşullardı.
Buradaki çelişki, piyasanın başkaldırıyı sonradan sahiplenmesinden daha karmaşıktı. Ticari bir televizyon yapımı için seçilen Dalí maskesi, gerçek protestolarda yaratıcılarının öngördüğünden farklı bir politik anlam kazanmıştı.
Piyasa, politik içeriğini benimsemeden bir görüntünün çağrışımlarından ekonomik değer üretebilir. Direnişi temsil eden bir simge, tam da bu çağrışımı nedeniyle pazarlanabilir.
Satılan şey yalnızca plastik bir maske değil, onunla birlikte tüketilebilen aykırılık ve başkaldırı duygusudur.
Ancak ticari dolaşıma girmek, bir imgenin politik anlamını zorunlu olarak ortadan kaldırmaz. Maskenin mağazada satılması, göstericinin politik itirazını geçersiz kılmaz. Tersinden bakıldığında, başkaldırı sembolünü satın almak da kişiyi kendiliğinden politik bir özneye dönüştürmez.
Asıl mesele, görüntünün politik bir eyleme eşlik etmesiyle politik eylemin yerini alması arasındaki farktır.
Popüler kültür bir görüntüyü milyonlara ulaştırıp tanınan bir simgeye dönüştürebilir. Ancak simgenin yaygınlaşması, temsil ettiği toplumsal mücadelenin de güçlendiği anlamına gelmez.
Maskenin ardında kalan
Dalí maskesinin yolculuğu, bir imgenin anlamının onu yaratan sanatçı, yeniden yorumlayan yapımcılar veya ticari dolaşıma sokan piyasa tarafından tek başına belirlenemeyeceğini gösteriyor. Aynı yüz, birbirinden farklı tarihsel ve toplumsal koşullarda birbiriyle çelişen anlamlar taşıyabiliyor.
Piyasa, kendisine yöneltilen itirazın yüzünü satabilir. Fakat o yüzü başkaldırının simgesine dönüştüren şey, maskenin kendisi değil, onu taşıyan insanların eylemleridir.
Kaynaklar:
- The Museum of Modern Art (MoMA) — Salvador Dalí
- The Museum of Modern Art (MoMA) — The Persistence of Memory, 1931
- Moderna Museet — About Salvador Dalí
- Fast Company — Salvador Dalí's Real Masterpiece: The Logo for Chupa Chups Lollipops
- El País — Álex Pina söyleşisi, 13 Temmuz 2018
- Gala-Salvador Dalí Vakfı — Rights and Image
- El País — La Fundació Gala-Dalí vol desemmascarar La casa de papel, 22 Ocak 2019
- Treccani — Bella ciao: una narrazione mai conclusa
- Reuters / Euronews — One million Chileans march in Santiago, city grinds to halt, 25 Ekim 2019
(HA)




