AİHM kararını tanımayan bir karar için aynı karara dayanarak ret kararı verilebilir mi?
Ulusalüstü AİHM kararı hakkında ulusal mahkemeler tarafından uyulmaması kararı verir mi?
AİHM kararının karşı oy görüşü, AİHM kararına uyulmaması gerekçesi yapılır mı?
Evet…Bu soruların yanıtları memleketimizde olabilirlikleri en yüksek yargı kararı olabilir!
Örneğini yaşıyoruz… Geçmişte Anayasa Mahkemesi ve AİHM kararlarında gördük.
Osman Kavala hakkında İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesinin 25.04.2022 tarihli, 2021/178 Esas ve 2022/178 Karar sayılı kararı ile TCK 312. maddesi kapsamında “ağırlaştırılmış müebbet hapis” cezasına mahkûm edilmiştir. İstinaf başvurusu İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 3. Ceza Dairesinin 28.12.2022 tarihli kararı ile esastan reddedilmiş, Yargıtay 3. Ceza Dairesinin 28.09.2023 tarihli kararı ile mahkûmiyet hükmü onanmış ve hüküm kesinleşmiştir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi 25.08.2026 tarihli Kavala/Türkiye (No. 2), Başvuru No: 2170/24 sayılı kararı ile Osman Kavala hakkında verilen mahkûmiyet hükmünün Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne aykırı olduğuna, Kavala hakkında ceza soruşturmasının başlatılmasını ve ceza davasının açılarak yargılamasını, tutukluluğunun devamı ve mahkûmiyet hükmünün kurulmasını, Kavala’yı insan hakları savunucusu olarak açıkladığı görüşleri nedeniyle cezalandırmak ve susturmak amacıyla gerçekleştirildiği kanaatiyle; 18. Maddenin ihlal edildiğine karar verilmiştir.
AİHM Büyük Dairesi 25.08.2026 tarihli kesin kararında; Kavala’nın özgürlüğünden yoksun bırakılmasına neden olan mahkûmiyet hükmünün “adaletin açıkça inkârı” ve hiçbir hukuki temeli olmadığı belirtilmiştir.
Yerel Mahkemeye 8 Eylül 2026 tarihli başvuruyla yargılamanın yenilenmesi ve hükmün infazının durdurulması, Osman Kavala’nın derhâl tahliyesine karar verilmesi istendi.
İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesi, 2021/178 Esas, 2022/178 Karar, 13.10.2026 tarihli “Ek” kararı ile yargılamanın yenilenmesi ve tahliye talebinin reddine karar vermiştir.
Yerel Mahkeme; ilk derece mahkemesinin mahkûmiyet kararından sonra İstinaf ve varsa Yargıtay yoluna müracaat edilmesi, en son Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolunun tüketilmesi gerektiğinden, “iç hukuk yolları tüketilmemiştir” görüşüyle talebi reddetmiştir.
Mahkemeye göre; eğer tüm iç hukuk yolları tüketilmeden yargılamanın yenilenmesi talebi kabul edilirse; “uluslararası bir mahkemenin yetkisini aşarak egemen bir devletin yargı yetkisini bağımsızca kullanmasına müdahale teşkil edecektir.” Burada sözü edilen ve yetkisini aşarak müdahalede bulunmuş olması olasılığı ileri sürülen AİHM’sidir. Yerel mahkeme; AİHM tarafından “iç hukuk yollarını tüketme şartının gerçekleştirilmeden karar verildiği” görüşündedir.
Hatta 13. Ağır Ceza Mahkemesine göre; “AİHM bir temyiz mahkemesi değildir.” Ve aksinin kabulü durumunda “Mahkemenin (AİHM), ilk derece mahkemesi veya temyiz mahkemesi gibi hareket etmiş ve kendi rolüne getirilen sınırları yok saymış olacaktır.”
Bu karara itiraz edilmiştir. İtirazı inceleyen İstanbul 14. Ağır Ceza Mahkemesi 13.11.2026 tarihli (2026/286 D.İş) kararıyla; 13. Ağır Ceza Mahkemesinin 13/10/2026 tarihli EK KARAR'a yapılan İTİRAZININ REDDİNE karar vermiştir.
Ret gerekçesinde; Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurulabilmesinin ön koşulu olarak kabul edilen “iç hukuk yollarının tüketilmesi” kuralına dayanmıştır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin Hasan Uzun/Türkiye (Başvuru No: 10755/13, 30/04/2013) kararına atıf yapılarak; “Osman Kavala tarafından iç hukuk yollarını tüketmeden Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvuruda bulunduğu, bu haliyle de iç hukuk yollarının tüketilmesi koşulunun sağlanmadığı anlaşılmakla; İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesinin 2021/178 Esas sayılı dava dosyasında verilen 13/10/2026 tarihli ek kararın usul ve yasaya uygun olduğu kanaatine varmıştır.”
Sözün özü; itirazı inceleyen mahkemeye göre, Osman Kavala Anayasa Mahkemesine başvurmamış ve iç hukuk yollarını tüketmemiştir…
Oysa Kavala; 9 Haziran 2022 ve 25.07.2023 tarihlerinde Anayasa Mahkemesine başvurmuş olduğu halde; Anayasa Mahkemesi hiçbir karar vermemiştir. Başvurulardan sonra aradan geçen zaman 4,5 ila 3 yıldan fazla bir süredir! Bu kadar yıl içinde bir insan hapistedir, özgürlüğünden yoksundur ve Anayasa Mahkemesinin karar vermesini beklemektedir!
AİHM, Kavala’nın başvuruları hakkında 2019 ve 2026 yıllarında iki ayrı karar vermiş olmasına rağmen bu kararların “gereği” yerine getirilmemiş ve uygulanmamıştır.
Aslında AİHM tarafından verilen “hak ihlali” kararlarının uygulanmaması konusunda karar veren ve bir nevi temyiz mahkemesi gibi denetleyen ulusal mahkemelerdir.
Verilen uygulamama kararlarında AİHM kararı var kabul edilmekte; ama AİHM kararını yerine getirerek uygulanmasını reddetmekte ve yok saymaktadır. Ayrıca AİHM kararlarındaki karşı oylara dayanarak aynı AİHM kararını uygulamamak için “ret gerekçesi” yaratılmaktadır.
AİHM kararı var ama yok! Var olan karar var ama; uygulanmaz…
AİHM kararının neden uygulanmayacağını AİHS ve Anayasaya göre karara bağlayan ulusal Mahkemeler iç hukukumuzda “ulusalüstü” mahkeme kararlarını neden tanımadıklarını yazdıkları gerekçeleriyle; başka bir hukuk inşa ediyorlar.
Anayasa Mahkemesi neden karar vermiyor, hak ve özgürlüklerle ilgili başvuruları neden zamanında karara bağlamıyor… Neden?
Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru hakkı ne demektir?
“Herkes Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve buna ek Türkiye’nin taraf olduğu protokoller kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir”
İtirazı reddeden Mahkeme kararında Hasan Uzun hakkındaki AİHM kararını örneklemiştir.
AİHM’si Hasan Uzun kararında; “… kanun koyucunun, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde sağlanan korumaya eşdeğer bir koruma mekanizması tesis etme niyetinden şüphe etmemektedir. Bireysel başvurunun esastan incelenmesi, insan hakları ve temel hak ve özgürlüklerin ihlal edilip edilmediğinin belirlenmesine ve eğer ihlal söz konusu ise, ihlale son verecek nitelikte bir telafi doğrultusunda hüküm verilmesine imkân sağlamaktadır.”
Bu kararda AİHM; bireysel başvuru yoluyla eğer ihlal bir yargı kararından kaynaklanmakta ise, dava dosyası, ihlale son verilmesi ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yargılamanın yenilenmesi için yetkili mahkemeye iade edilebileceğini belirtmiştir.
AİHM’si, Hasan Uzun’un başvurusuna ilişkin iç hukuk yolunun 25 Eylül 2012 tarihinde tüketildiğini, Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yolunun 23 Eylül 2012 tarihinden sonra kesinleşen kararlar için geçerli olduğunu, Hasan Uzun’un önce Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuruda bulunmuş olması gerektiğine hükmedilmiştir. Böylelikle, iç hukuk yolları tüketilmediğinden, başvuru hakkında kabul edilmezlik kararı verilmiştir.
İstanbul 14 Ağır Ceza Mahkemesi AİHM Hasan Uzun kararını emsal karar olarak görmüş ama sadece Anayasa Mahkemesine başvurulmasını bölümüne atıf yapmıştır.
Hasan Uzun kararının basın açıklamasında AİHM ikincillik ilkesi doğrultusunda “iç hukuk yollarını tüketmekle mükellef başvurucuların sunduğu her türlü şikâyeti son merci olarak inceleme yetkisi ile Anayasa Mahkemesi’nin içtihadının kendi içtihadıyla uyumunu denetleme yetkisini muhafaza ettiğini hatırlatmaktadır. Bu itibarla, işbu karar, söz konusu bireysel başvuru yolunun etkili olup olmadığı konusunda bir husus içermemektedir. Bu yolun teoride olduğu kadar uygulamada da etkin olduğunu ispat mükellefiyeti savunmacı Devlet’e ait olacaktır.”
Kısaca, AİHM, Hasan Uzun kararında Anayasa Mahkemesine yapılacak bireysel başvurunun uygulamada etkin bir yol olup olmadığını da ayrıca sormaktadır…
AİHM kendi içtihatlarıyla Anayasa Mahkemesinin verdiği kararlar arasındaki uyumu denetleme hakkı vardır. AİHM görüşüne göre; Başvurucu Osman Kavala’nın Anayasa Mahkemesi'ne yaptığı bireysel başvurunun sonucunu beklememesi nedeniyle eleştirilemez. Zira bu başvurunun etkinliği, davanın özel koşullarında ciddi şekilde tehlikeye girmiştir. Başvurucu bu nedenle Avrupa Mahkemesi'ne başvurmuştur.
AİHM kararında Anayasa Mahkemesi kararının neden beklenmesi gerekmediğini Osman Kavala’nın içinde bulunduğu mevcut durumun ve Anayasa Mahkemesinin başvuruda “etkinliği” sorununun incelenmesinden geçtiği kanaatindedir.
AİHM, gezi davasının istisnai koşullarını veya başvuranın kişisel durumunun göz ardı edilemeyeceğini, Başvurucunun sekiz buçuk yıldan fazla bir süredir kesintisiz olarak özgürlüğünden mahrum bırakıldığını, bu süre boyunca, mevcut tüm iç hukuk yollarını tutarlı, özenli ve açık bir şekilde kullandığını ancak bu başvuruların hiçbiri serbest bırakılmasına veya tespit edilen ihlallerin uygun şekilde kabul edilmesine, giderilmesine ve uygun tazminatın sağlanmasına yol açmadığını belirtmektedir.
Bu koşullar altında, AİHM kararına göre; Hükümet tarafından ileri sürülen görüşe göre “iç hukuk yollarının tüketilmemesi iddiasına ilişkin itirazın değerlendirilmesi biçimsel olmamalıydı.”
AİHM Başvurucunun Anayasa Mahkemesine 2022 ve 2023 yıllarında sunduğu bireysel başvurusunun incelemesinin davanın özel koşullarında açıkça aşırı uzun görmüştür. AİHM görüşüne göre, Anayasa Mahkemesi'nin söz konusu iki bireysel başvuruyu incelemedeki usule ilişkin ataleti, ulusal düzeyde sağlanan korumayı teorik ve yanıltıcı bir hakka indirgeme etkisine sahip olmuş, başvurana en iyi ihtimalle belirsiz bir çözüm yolu olasılığı sunmuş ve etkili olabilmesi için ulusal bir çözümün sunması gereken asgari hız şartlarını karşılayamamış ve zamanında başarılı olamamıştır.
AİHM, “…mevcut davanın özel koşullarında, etkinliği ciddi şekilde tehlikeye atılmış bir çözümün sonucunu beklememesi nedeniyle başvuranın eleştirilemeyeceği sonucuna varmıştır.”
AİHM Anayasa Mahkemesi kararlarına tam uyumun hukukun üstünlüğü için esas olduğunu vurgulamıştır. Bu bağlamda, söz konusu mahkeme kararlarının uygulanmamasının bireysel başvuru prosedürünün etkinliğini zayıflatabileceği ve aynı zamanda tehlikeye atabileceği hususunu yinelemiştir.
Bütün bu nedenleri gözetirsek; insan hak ve özgürlüklerinin ihlali nedeniyle yapılan bireysel başvurularda Anayasa Mahkemesinin karar vermemiş olması ve uzun süre kararsız kalınması eğer “idari pratik” haline dönüşürse, Anayasa Mahkemesine yapılacak bireysel başvuru hakkı etkili bir başvuru yolu olmaktan çıkabilir. Ki; dönüşme olasılığı çok fazladır.
Anayasa Mahkemesi son başvurulacak etkili ve sonuç alıcı yargı merci olmaktan çıkarsa; AİHM tarafından verilen Hasan Uzun kararının bir kıymeti kalmaz. Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru hakkı bakımından hukuksuz ve adaletsiz bir iklim yaratılmış olur…
Artık Anayasa Mahkemesi sonuç alınabilecek ama çok daha önemlisi etkili bir başvuru yolu olmaktan çıkmış demektir. En hazin olan böyle sonuca sürüklenmektir. Yargı kararlarıyla böyle bir sonuç yaratılamaz.
Anayasa Mahkemesinin bireysel başvurularda karar vermemesi ve gecikmesi hak ihlalidir.
Anayasa Mahkemesinin karar vermemesi nedeniyle verilmiş bir AİHM kararı varsa, ki vardır ve bu karar Kavala kararıdır; yargılamanın yenilenmesi talebi zaman geçirilmeksizin kabul edilmeliydi; hukuk ve adaletin sağlanmasında eski hale dönülmesi son çareydi.
Bireysel başvuru hakkı hak olarak kalmalıdır.
(Fİ/NÖ)
