“Çok şükür, çok şükür, bugünü de gördüm...’’ Büyük şairin bu sözlerini bugünün Türkiye’sinde, bugünün dünyasında söyleyebilmek ne kadar şaşırtıcı, değil mi? Olan bitene duyarlıysanız, Trump’ların, Netanyahu’ların, vd, vd nice çapsız, yoz, basbayağı kötü egemenlerin dünyasında, çetelerin, soygunların, soykırımların, yalanların çağında yaşıyor ve kahroluyorsanız, bir gün bu sözlerin yüreğinizden kopuvermesi, umut alevinin içinizde parlayıvermesi nasıl şaşırtıcı!
1998’de, 2014’te ve şimdi de 2026 Ekim ayında İstanbul Devlet Opera ve Balesi tarafından Atatürk Kültür Merkezi (AKM) salonunda sahnelenen Afife Jale balesi bu sözleri söyleten...
Neredeyse yirmi yıl önce Halk Sigorta, İstanbul Devlet Opera ve Balesi’ne (İDOB) armağan olarak ısmarlayıp yaptırmış. Eserin libretto ve koreografisi Beyhan Murphy’e, müziği Turgay Erdener’e ait.
Bu üçüncü yapım AKM büyük salonunun teknik olanakları ile zenginleştirilmiş. Murphy, bale ekibi ve orkestra geçtiğimiz yıl içinde aylarca çalışmış, son haftalarda AKM’de gecelemişler ve ortaya dünyanın en meşhur sahnelerinin birinde, Bolshoi’da, La Scala’da, Covent Garden’da görseniz yadırgamayıp hayran olacağınız, nefesinizi kesecek bir sanat gösterisi çıkmış. İDOB ekibi enerjileriyle, disiplinleriyle, ortaya koydukları estetikle seyirciyi büyülüyor.
Yaratıcı enerji
Yapıt Osmanlı’nın son yıllarında tiyatro sevdasına tutulmuş bir genç kızın, Afife Jale’nin dramını anlatıyor. Müslüman kadınların sahneye çıkmaları dinen yasak devlet, mahalle, aile tüm güçleriyle engelliyorlar. Ama Afife boyun eğmiyor. Zulme, tokatlara, tutuklamalara direniyor ve sahneye çıkan ilk Türk kadını olarak adını tarihe yazdırıyor. Ama ödediği bedel çok ağır. Zaman içinde bedenen ve ruhen yıpranıyor, sağlığı iyice bozuluyor, uyuşturucu bağımlılığının pençesine düşüyor, Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi'nde yaşama veda ediyor.
Yaratıcı enerjisi yaşadığı toplumun ilerisinde olan nice sanatçı benzer öykülerin kahramanı olmamış mıdır? Akla gelebilecek niceleri arasında Franz Schubert’i, Josephine Baker’ı, Kurt Cobain’i, Sylvia Plath’ı, Nilgün Marmara’yı sayamaz mıyız? Yaşam ateşi sıradan değerlerin kapkara, kalın baskıları altında sönen, söndürülen nice sanatçıyı bilmiyor muyuz?
Afife Jale öyküsü de birçok esere konu olmuş. Hakkında piyesler, biyografik romanlar yazılmış. Ama burada, modern dansın bu dramı nasıl etkili ve çok yönlü olarak ortaya koyduğuna tanık oluyoruz.
Umut ve aydınlık
Beyhan Murphy’nin balesi öyküyü yalnızca bir kadının yaratıcılığı, baskıya direnişi ve ezilip yok olması çizgisinde değil, bir yandan da bir ülkede kadınların var oluş mücadelesini, yine büyük şairin "ben yanmasam, sen yanmasan..."dizesi doğrultusunda çıkılan aydınlığı vurgulayarak anlatıyor. Koreografi hep o ikili dinamizmi ortaya koyuyor. Afife’nin yaşamını dört bölümde dört farklı renkle simgeleyen Murphy, "asıl Afife’’nin beyaz geceliği ile belki akıl hastanesindeki hastayı ama bir yandan da umudu ve aydınlığı yaşatıyor... Ezenler ve ezilen anlatılıyor, ama başkaldıran ve geleceği aydınlatan bir kadın var eserin merkezinde...
Ya Turgay Erdener’in müziği? Bir kontrpuan ustası olarak karanlık melodileri umudun aydınlığı ile nasıl da üst üste yerleştiriyor... Sonra bazı bölümlerde solo kanunla Osmanlı musikisinin yansıttığı duygusallığı, zarafeti ve çaresizliği renklendirirken örneğin finalde Afife’nin yok oluşuyla Cumhuriyet kadınının zaferini öyle büyük etkiyle eşleştiriyor ki...
'’İşte sanat bu’’ diyorsunuz... Hayatın karmaşıklığını, zenginliğini, acılarını ve umut ışığını birlikte yansıtan bu eseri yaratan Murphy’i, Erdener’i ve tüm kadroyu, emeklerine hayranlıkla, saygıyla ve minnetle, evet karanlık dünyamızı böylesine aydınlattıkları için minnetle selamlıyorsunuz.
(SB/EMK)
