80'lerde Kadın Olmak

Bu çalışmada Latife Tekin'in 1980'lerde yazdığı romanlar­da kadın kahramanların, gündelik hayattaki yerleşik rollerini nasıl sor­guladıklarını, kadın olarak var ola­bilmek için geleneksel rollerinin sı­nırlarını nasıl zorladıklarını ortaya koymaya çalışacağız.

Bu bağlam­da öncelikle 80'lerin kültürel olarak nasıl bir dönem olduğuna kısaca değineceğiz.

Ardından da cinsellik ve politika kavramlarını temel ala­rak Latife Tekin'in 80'lerde yazdı­ğı romanlardaki kadın karakterle­ri inceleyeceğiz.

Öncelikle Levent Cantek'ten alıntılayarak gündelik yaşamın tanımını yapalım:

Gündelik yaşamla modernite-nin belirlediği bir olgu, modemite ile birlikte incelenmesi gereken bir yaşam alanı (sphere) kastediliyor. Burası toplumu oluşturduğu düşü­nülen temel değerlerin yaygınlık ve meşruluk kazandırılmaya çalışıldı­ğı alandır. Söz konusu değerlerin farklı sınıf ve konumlardaki insan­lar tarafından paylaşılması ya da reddedilmesi nedeniyle bir müca­dele alanıdır da (Cantek, s.13).

Gündeliklik kavramı: 19. yy Avrupa'sındaki modern Kapitalist toplumun oluşumu üzerine bir yo­rum olarak gelişmiş olan modernlik hakkındaki bir söylem çerçeve­sinde formüle edilmiş ve yaşanmış­tır. Modernliğin büyük kuramcıları bunu tespit etmiş; ama onu ikinci Dünya Savaşı'ndan sonra Lefebv-re kuramsallaştırmıştır (Harootu-nian, s.80).

Türkiye'ye baktığımızda 1980 Askeri Darbesi sonrasında, birçok alanda değişim başlamış ve bu değişim sürecinde yukarıda sözü edildiği gibi gündelik hayat da bir mücadele alanı olagelmiştir.

Nurdan Gürbilek'e göre Türki­ye'de 80'lere kadar 'mahrem' kabul edilen ve adı konulmamış birçok alan ilk defa kamuoyunun günde­mine geldi. "Kamusal bir söz dü­zeni içinde konuşuldu, ayrıştırıl­dı." (s. 17)

Özellikle cinsellik söze dökülür hale geldi, cinsel tercihler sınıflandırıldı, adlandırıldı. Gürbi­lek'e göre ilk defa "özel hayat de­nen alan bir kamu meselesi olarak, kuşatıcı ve kışkırtıcı bir söz düze­ni içinde tarif edildi." (s. 17) Cin­sellik patlamasının temel dinamiği "80'lerde Türkiye'de yaşanan, cin­sellik başta olmak üzere özel haya­tın, daha çok bir özgürleşme ve bireyselleşme söylemi içinde, bilmek isteyen bir otoriteden bağımsız ola­rak söze dökülmesiydi." (s. 18).

Bunda etkili olanlar ise "gazete ve dergilerin soruşturmalarına bü­yük bir açlıkla cevap veren, iç dök­mek isteyen bunda özgürleşmenin ve bireyselleşmenin imkânını gö­ren gönüllü anlatıcılar"dır (s. 18). "[D]aha önce mahrem sayılan, bu yüzden de kamuoyunda açığa çı­kartıldığında sansasyon yaratan ya da skandal konusu olmaktan kur­tulamayan özel hayat, Türkiye'de ilk defa 1980'lerde kamuoyunda açıkça konuşulabilir bir alana, bir itirafa ya da iç dökme nesnesine dönüşmüştür." (s. 54) Özel ve ka­musal alan arasındaki sınırlar eri­miş (s. 55), özel hayat politikadan boşalan alana doğru genişlemeye başlamıştır (s. 66). Bu durumun olumsuz sonuçları olduğu gibi olumlu sonuçları da olmuştur. Ka­muoyunda cinselliğin özellikle de kadın cinselliğinin konuşulabilir olması bu anlamda olumlu bir so­nuç olarak değerlendirilebilir.

Şirin Tekeli "1980'ler Türkiye-si'nde Kadınlar" adlı makalesinde belirttiği üzere, 80'lerde "toplumda çeşitli kültür gruplarının ayrışmış olmakla birlikte, bunları kabaca üç grupta toplamak mümkün görün­mektedir." (s. 19).

"Bunlardan ilki, geleneksel ya da feodal değerlerin kalıntılarının etkili olduğu, tarımla yaşayan kır­sal kültür grubudur. Burada kadı­nın toplumsal konumu genellik­le aşağılardadır. (...) ikinci grup, önemli oranda sanayileşmiş, çağ­daş Batılı değerleri benimsemiş kentsel kültür grubudur (...) bu grupta aile ve birey, toplumsal çev­re baskısından görece özerkleşmiş-tir. Kadınlar hem aile içerisinde hem tek başlarına daha özgürdür­ler ve erkeklerle daha eşit bir statü­ye doğru adım atmışlardır. Üçüncü gruba, bu iki grubun kesiştiği yer­de duran 'yeni kentli' kültür gru­bu denebilir. Kadın ve çocuklar bu grupta kırsal kesimi aratmayacak denli katı bir aile ve toplum bas­kısıyla çevrelenmiştir. Bu yüzden değer çatışmaları, çelişkiler ve kop­malar en dramatik boyutlarına bu kesimde ulaşır." (s. 19-20).

Cinsellik

Cinselliğin konuşulur olması açı­sından 1980'lere damgasını vuran bir yazar olarak Latife Tekin'in romanlarına baktığımızda, Berci Kristin Çöp Masalları (1984), Gece Dersleri (1986) ve Buzdan Kılıçlar (1989) adlı romanlarında kadınla­rın cinselliği konuşabildiğini hat­ta cinsel isteklerini erkeklere dile getirdiklerini, bunun için bir mü­cadeleye giriştiklerini söyleyebili­riz.

Sınıfsal olarak ise romanda­ki kadın kahramanların daha çok alt sınıfa mensup kadınlar olduğu görülmektedir ve Şirin Tekeli'nin sözünü ettiği gruplardan üçüncü­süne yani "yeni kentli kültür" gru­buna ait olduğunu söyleyebiliriz. Tekeli'nin belirttiği gibi en çok bu gruptaki kadınlar değer çatışmala­rı, çelişkiler ve kopmalar yaşamak­tadırlar.

Nitekim Latife Tekin'in romanlarına baktığımızda roman­daki kadın kahramanların da Te­keli'nin sözünü ettiği çatışmayı, çelişkileri yaşadığı gözlemlenmek­tedir. Burada yazarın 1983 yılında yayımlanan ilk romanı Sevgili Ar­sız Ölüm'e değinmeyeceğim çünkü bu romanda, yukarıda ismini say­dığım romanlardan daha farklı bir mücadele yöntemi söz konusudur.

1984 yılında yayımlanan Berci Kristin Çöp Masalları'nda gecekon­dularda konducuların yaşam müca­delesi konu edilir. Romanda Fidan adlı kahraman, diğer kadın kahra­manlardan farklı biridir. Kadınla­ra "Yalnızca erkeklerin 'keyif al­madığını, kocasıyla yatan kadının da keyif alabileceğini fitnele [r]." (s. 44) Kadınlara gece dersleri verir. Kocalar ise eşlerini, Fidan'dan öğ­rendikleri her yenilik için döverler. Çöp Bakkal'ın karısı gibi kadınlar keyif almadıklarını kocalarına söy­lerler, kocalarına küserler. Çöp Bak­kal'ın karısı kocasının otoritesine karşı gelemez, "keyif" talebinde bu­lunduğu için cezalandırılır (s. 46). Romanın bu bölümünden sonra si­nemayla tanışan ve film izlemeye giden kadınlar, kocalarının ellerine "ayağına aşk isteğiyle yapışır". An­cak yine karşılığında dayak yerler (s. 122).

Bu romanda bir yandan yok­sulluk, gecekondu yaşamının zor­lukları anlatılırken öte yandan ka­dının kadınlıklarını yaşama, kadın olmaya dair taleplerini eşlerine di­le getirerek kadın olarak kabul edil­mek, isteklerinin dikkate alınmasını arzuladıklarını söyleyebiliriz.

Yoksul bir mahallede yaşayan­ların hayatını konu edinen Buz­dan Kılıçlar adlı romanına bakacak olursak kadın kahramanın mek­tuplaştığı erkeğe, "evleneceğim er­kekten istediğim şartlar" başlıklı bir liste gönderir: On maddelik listede; gösterişten kaçındığını, eşya altın istemediğini, kendisinden de çeyiz istenmemesini yazar. Bunun dışın­da eşinden izinsiz bir yere gitme­yeceğini onun da gece 12'lere ka­dar kahvede gezmemesini ister (s.68).

Liste böyle uzayıp gider. Bura­da dikkat çekici olan noktalardan biri, kadının erkekle eşit koşullara sahip olma talebinde bulunması­dır. Bu mektubun başında anlatı­cı "O dergiden" esinlenerek kızın böyle bir mektup yazdığını vurgu­lar. 80'lerde aylık kadın ve erkek dergilerinin sayısında eskiye oranla önemli bir artış gözlemlenir ve yi­ne ilk kez bu dönemde televizyon­da kadınlar için özel programların yayınlanmaya başladığını görürüz (Saktanber, s. 211). Kadın dergile­rinin başında 1978 yılında yayım­lanmaya başlayan Kadınca dergisi gelmektedir.

Bu açıdan dönemin yansımalarını romanda gözlem­leyebildiğimizi söyleyebiliriz. Öte yandan kitle iletişim araçlarının ki­şiler üzerinde nasıl etkili olduğunu da gözlemliyoruz. Latife Tekin'in romanlarında alt sınıfa mensup ka­dınlar yaşam mücadelesi verirler, Cantek'in yukarıda alıntıladığımız sözlerini hatırlayarak söylersek ka­dınlar gündelik hayatta mücadele­yi sürdürmektedirler.

Nurdan Gürbilek göre, "80'ler dışlanmış, bastırılmış, modern kül­türel kodların dışına itilmiş, orada ancak bir yokluk, bir eksiklik ola­rak var olan taşraya yönelik bir öz­gürlük vaadini temsil ediyordu." 80'ler ona bu topluma biçilen mo­dern kültürel kimliğin baskısından kurtulma umudunu vaat etti: Taş­raya kendi kimliğini koruyarak da büyük şehir hayatına eklemlenebi­leceği, piyasada ona da bir yer ola­bileceği umudunu verdi (s. 1 İl­li 2). Bu umudun sesi olur Latife Tekin ve onun kadın kahramanla­rı. Bastırılmış, dışlanmış kadının sesidir bu. Kadının sesini, sentetik dili bozup yeniden kurarak duyur­maya çalıştığını söyleyebiliriz.

Politika

1980'li yıllarda "[kjadınlar önce­ki yıllarda olabildiğinden çok daha gür bir sesle toplumdaki konumla­rım, ezilmişliklerini, kimliklerini sorgulamaya giriş [mislerdir]" (Te­keli, Kadın Bakış Açısından Kadın­lar, s. 18).

Meltem Ağduk Gevrek'e göre, "1980'li yıllarla başlayan dö­nemi, kadınların toplumsal rolleri­nin sorgulanmasında yeni bir dö­nem olarak görmek mümkündür." (Vatan, Millet, Kadınlar, s. 307).

"1980 sonrasında, Türkiye'de ka­dınlar siyasete artan bir şekilde gi­riyorlar. Siyasal partiler bir yandan kadınları siyasete çekmenin yolu­nu ararken, diğer yandan kadın so­rununa kendi görüşleri çerçevesin­de çözümler getirme çabasındalar" (Güneş-Ayata, 75 Yılda Kadınlar ve Erkekler, s. 247).

Latife Tekin'in üçüncü romanı Gece Derslerinde devrimci müca­dele içinde yer alan Gülfıdan diğer adıyla Sekreter Rüzgâr'ın haya­tı günlük ve mektuplarla anlatılır. Gülfıdan, kadınları devrimci mü­cadelenin içinde yer almaya, onları bilinçlendirmeye çalışan biri olarak çizilir.

Bir devrimci olarak günde­lik hayatının betimlenmesi söz ko­nusudur. Romanın geneline sinmiş olan polis korkusu, Gülfıdan'ın gündelik yaşamında belirleyici bir rol oynar. Anlatımda sözlü kültür unsurlarına rastlarız. Öte yandan cinsel çağrışımlar ve imgelerle po­litikanın iç içe geçtiğini gözlemle­riz. Ancak bunun temel nedeninin hem cinsellikten hem de politika­dan konuşmanın "kadının işi" ol­duğu düşüncesinin kırılmaya çalı­şılması düşünüyorum. Gülfıdan, gündelikçi kadınların sigortalı ça­lışmaları için uğraş verir, sokak­larda gösterilere, protestolara katı­lır.

Ancak Gülfıdan'ın mücadelesi uğruna yaptığı kimi şeyler, "sapkın gönlünün marifetleri" olarak ta­rif edilir diğer kadınlarca. "Bizler omuzlarımıza yüklenen ağır gö­revler altında ezilirken sen hep dü­ğüne gittin. Gökteki yıldızlar ve or­mandaki ağaçlar kadar çok hayal kurdun" (s. 17), diyerek onu eleş­tirirler, işçi olmak istemediği, dışa­rıdan onları örgütlemeye çalıştığı için yargılarlar. Burada bir devrim­ci olarak var olmaya çalışırken öte yandan kişisel hayatını da yaşama­ya çalışması yadırganmaktadır as­lında. Kadın olduğunu göz ardı etmesi ve özel hayatını bir kenara bırakması beklenir. Örneğin:

"[B] aşındaki o süslü tokayı ede­binle çıkar. Devrim emanetçilerine teslim et. işçiler, süslü tokalardan hoşlanmazlar." (s. 58) "Dilsiz bir işçiden dans dersleri almaya kal­kışacağımdan korktular şimdi de. Kendileri için kötü bir ayna olaca­ğımdan." (s. 64)

Devrim mücadelesi içindeyken çocuk doğurmasına karşı çıkıyor örgüttekiler, "ricamızı kırma ve bi­reysel boyutlar kazanma meselesi­ni lütfen devrimden sonraya bırak," diyorlar (s. 79), bebeğin aldırılması için para veriyorlar Gülfıdan'a. Ya­şadıklarından sonra Gülfıdan, haya­tının kendisinin olmadığını anlıyor (s. 81). "Kadın sözünü yok sayanlar cehennem alevlerine sarılsın," diye­rek isyanını dile getiriyor (s. 103).

Bütün bu alıntılarda da görüldü­ğü devrim için mücadelede kadınlı­ğının bastırılması talep edilmektedir Gülfıdan'dan. Bu talebe uygun dav­ranmaya çalıştığında ise, bedeniyle ruhunun birbirinden ayrılmış, ko­puk olmasından sancı duyar.

Mektup

Latife Tekin'in bu yazıda ele aldı­ğımız romanlarından Gece Dersle­ri ve Buzdan Kılıçlar 'da kimi yerde mektup türünden de yararlanıldı­ğını görmekteyiz. lan Watt'a gö­re "[bjireyin günlük yaşantısı ara­lıksız bir düşünce, duygu ve sezgi akşından oluşur; fakat edebiyat biçimlerinin çoğu (...) genellikle edimselliğini koruyamayacak ka­dar kaba bir zamansal keşmekeş­ten müteşekkildir." (s. 220)

Oku­run roman kahramanının kişiliğini oluşturan ve diğer kahramanlar­la ilişkisini belirleyen şey bilinci­nin dakikası dakikasına içeriğidir. "Okur yalnızca bu bilinçle bağ ku­rarak kurmaca karakterin yaşamı­na tümüyle iştirak edebilir. Bu bi­lincin günlük yaşamdaki en harfi harfine kaydı özel mektupla tu­tulur." (s. 220) Mektup yöntemini kullanmak yazarı, başkarakterle-rin olaylara o anda verdikleri öz­nel tepkilerin kendiliğinden yazıya geçirilmesinin yerini tutan bir şey­ler üretmeye zorlar (s. 221).

Latife Tekin'in yukarıda sözü­nü ettiğim romanlarında mektup yönteminin avantajlarından yarar­lanılmış olmakla birlikte mektu­bun, 80'lerde iç dökme aracı olarak kullanılması, özel olanla kamusal olanın birbirinin içine geçmesi gibi döneme ait özellikler açısından ba­kıldığında anlamlı olduğunu dü­şünüyorum.

Latife Tekin'in romanlarındaki kadın karakterlerin cinsel ve politik kimliklerini tartıştığımız bu yazıda kadın karakterler kadın olma, ka­dın olmanın, toplumun ona biçtiği rolleri sorgulamaktadırlar. 80'lerin cinselliğin özel alandan kamusal alana çıkarak konuşulabildiği, po­litikaya kadınların daha çok katılı­mının gerçekleştiği bir dönem ola­rak değerlendirildiğini göz önünde bulundurursak Latife Tekin'in ka­dın kahramanlarının gündelik ha­yatın her alanında ona dayatılan roller ve kalıplara karşı durup sor­gulamaya çalıştıklarını söyleyebili­riz. Çünkü biliyoruz ki, Henri Le-febvre'nin de dediği gibi, "kadınlar gündeliklik içinde hem öznedirler, hem de gündelik hayatın kurbanla­rıdırlar." (s. 87) Bu nedenle en çok onların sorgulaması, "kurban" ro­lünden sıyrılması gerekmektedir.(ÖSB/EZÖ)

* Bu makale Varlık Dergisi, Nisan sayısından alıntılanmıştır.

Kaynakça

Altınay, Ayşe Gül. Vatan, Millet, Kadınlar.
İstanbul: İletişim Yayınları, 2004. Cantek, Levent. Cumhuriyetin Buluğ Çağı.
İstanbul: İletişim Yayınları, 2008.
Gürbilek, Nurdan. Vitrinde Yaşamak- İs­tanbul: Metis Yayınları, 1992.
Harootunian, Harry. Tarihin Huzursuzlu­ğu: Modernlik^ Kültürel Pratik ve Gün­delik Hayat Sorunu. İstanbul: Boğazi­çi Üniversitesi Yayınlan, 2006.
Hacımirzaoğlu, Ayşe Berktay. (Yay. Haz.) 75 Yılda Kadınlar ve Erkekler. İstan­bul: Türkiye Ekonomik ve Toplum­sal Tarih Vakfı Yayınları, 1998.
Lefebvre, Henri. Modern Dünyada Gün­delik Hayat. İstanbul: Metis Yayınla­rı, 2007.
Tekin, Latife. Berci Kristin Çöp Masalları. İstanbul: Everest Yayınları, 2003.
-. Gece Dersleri. İstanbul: Metis Ya­yınları, 1999.
-. Buzdan Kılıçlar. İstanbul: Metis
Yayınlan, 1997.
Tekeli, Şirin. (Yay. Haz.). Kadın Bakış Açısından Kadınlar. İstanbul: İleti­şim Yayınlan, 1995.
Watt, lan. Romanın Yükselişi. Çev. Ferit Burak Aydar. İstanbul: Metis Yayın­lan, 2007.