"Dema ku stranek ji zimanê wê tê dûrxistin, ne tenê gotinên stranê diguherin; dîrok, bîr û nasnameya kesên ku ew stran afirandine jî di xetereyê de ye."
Muzîknas Veysi Varli, di lêkolîna xwe ya li ser 28,000 stranan de diyar kir ku herî kêm 4,971 stranên Kurdî wergerandine Tirkî. Ev hejmar ne tenê hejmarek ji arşîvekê ye, lê nîşaneya pirsgirêkek kûr a di derbarê ziman, çand, bîr û nasnameya gelê Kurd de ye.
Stranên Kurdî ji dilê gel derdikevin. Êş, evîn, koçberî, xerîbî, berxwedan, şahî û bîranînên nifşan dihewînin. Carinan, bi rêya deng û melodiyê, stran tiştên ku bi gotinên asayî nayên vegotin digihînin dilê mirovan. Dema ku dayikek lorîkekê dibêje, dema ku mezinek stranek kevin dibêje, an jî dema ku stranek li ser bûyerek dîrokî tê gotin, beşek ji bîra kolektîf a gel bi rastî tê parastin.
Lêbelê, dema ku ev stran bêyî parastina ziman, çîrok û eslê xwe ji bo Tirkî werin wergerandin pirsgirêk dest pê dike. Ji ber ku pirsgirêk ne wergera gotinan e; pirsgirêk ev e ku gelo stran dikare nasnameya xwe ya resen biparêze, an jî eger bi zimanekî din were pêşkêşkirin, gelo eslê wê dê bi demê re were jibîrkirin.
Wergerandin bi xwe ne sûc e. Her çandek dikare berhemên xwe yên bi zimanên din nas bike. Mirov dikarin stranên Kurdî wergerînin, da ku gelên din wate û bedewiya wan fam bikin. Lêbelê, di şert û mercên ku zimanê Kurdî bi salan qedexe bû, tepeserkirî bû û qada jiyana wê sînordar bû de, tirkîkirina stranên Kurdî bêyî rexneyê nayê nirxandin.
Gava stranek kurdî bi zimanê tirkî tê gotin, lê navê afirînerê wê, zimanê wê yê resen û koka wê ya çandî nayên eşkerekirin, ev yek dikare bibe rêyek ji bo windakirina nasnameya wê. Heke stranek wekî berhemeke tirkî bê pêşkêşkirin, bêyî ku were gotin ku ew ji çanda kurdî hatiye, êdî tenê zimanê wê nehatiye guhertin; têkiliya wê bi gelê ku wê afirandiye jî hatiye qutkirin.
Eger zimanê gelekî bê paşguhkirin, çanda wî/wê bêyî ku koka wî/wê were qebûlkirin, ji nifşekî din re were veguhastin û tiştên ku wan bi zimanê xwe afirandine hêdî hêdî ji bîra wî/wê werin jêbirin, divê ev wekî asîmîlasyon were hesibandin. Asîmîlasyon her tim bi rêya qedexekirinê nayê kirin; carinan ew guhertina nav, ziman û xwedîtiya berheman vedihewîne.
Stranên kurdî di nava malan, gundan, zozanan, cejnan û civînên gel de mezin bûne. Gelek stran ji devê dayikan, dapîran û kalên me derbasî nifşên nû bûne. Piraniya wan ne di nav pirtûkan de, lê di hafîzeya mirovan de hatine parastin.
Ji ber vê yekê, dema stranek tê tirkîzekirin û koka wê tê veşartin, tenê berhemeke hunerî zirarê nabîne. Têkiliya nifşên nû bi ziman û hafîzeya nifşên berê re jî dikare lawaz bibe. Zarokek ku stranek tirkî dibihîze lê nizane ku ew bi kurdî hatiye çêkirin, dibe ku ji beşek ji dîroka xwe bêpar bimîne.
Ev yek divê bibe sedema fikarê. Ji ber ku gel tenê bi axaftina zimanê xwe nabe gel; bi parastina stran, çîrok, gotinên pêşiyan, bîranîn û nirxên xwe jî hebûna xwe didomîne.
Dema ku 4.971 stranên kurdî tên tirkîkirin, pêwîst e ku em bipirsin: Ev stran kengî, li ku derê û ji aliyê kê ve hatine afirandin? Kîjan stran bi navê xwe yê resen tê zanîn? Kîjan stran bêyî nasandina koka wê hatiye tomar kirin? Û çiqas ji wan berheman di arşîv û qeydên fermî de bi awayekî rast hatine tomarkirin?
Bersiva van pirsan bi lêkolînên zanistî, arşîvkirina dengbêjî û muzîka gelêrî, nivîsandina gotinên stranên resen û nasandina afirîneran dikare were dayîn. Divê her stran bi zimanê xwe yê resen, bi navê xwe, bi agahiyên dîrokî û bi çîroka xwe ya çandî bê parastin. Heke wergera wê ya tirkî an bi zimanekî din hebe, divê ev werger wekî werger bê nasandin, ne wekî cihgirek ji bo reseniya wê.
Parastina stranên kurdî ne dijminatiya zimanekî din e. Ev daxwaz e ku tu ziman li ser hesabê zimanekî din neyê bilindkirin, tu çand bi navê çandeke din neyê veşartin û tu gel ji berhemên ku bi zimanê xwe afirandiye bêpar nemîne.
Lêkolîna Veysi Varlı divê bibe destpêka karêkî berfireh. Zanîngeh, muzîkolog, dîroknas, nivîskar, hunermend û saziyên çandî divê hevkarî bikin da ku stranên kurdî bi awayekî zanistî bên komkirin, tomarkirin, vekolîn û parastin. Divê arşîveke berfireh were avakirin ku deng, gotin, navên afirîneran, herêmên jêderê û guhertoyên cuda yên stranên kurdî tê de bên qeyd kirin.
Her wiha, divê hunermendên ku stranên kurdî ji nû ve dibêjin, çavkaniya wan eşkere bikin û mafê çandî yê gelê Kurd nas bikin. Ji ber ku naskirina koka stranê ne tenê erkekî akademîk e; ew erkekî exlaqî û çandî ye jî.
Em ne dijî wergerê ne. Em dijî wê yekê ne ku werger bibe amûra veşartina rastiyê. Em ne dijî pêşkêşkirina stranên xwe ji gelên din re ne. Em dixwazin stranên me bi nasnameyên xwe yên rastîn li cîhanê belav bibin. Em dixwazin ku stranek Kurdî, li her deverê ku tê gotin, wekî stranek Kurdî were naskirin.
Ji ber ku stranên me ne tenê li ser rabirdûyê ne; ew di heman demê de beşek ji pêşeroja me ne. Ger em wan biparêzin, em zimanê xwe, bîra xwe û girêdana xwe bi nifşên berê re diparêzin. Ger em li hember tirkîkirin û veşartina rehên xwe bêdeng bimînin, gelek tiştên ku bi salan di nav gelê me de hatine parastin, dê hêdî hêdî ji hêla nifşên nû ve werin jibîrkirin.
Divê stranên Kurdî werin parastin, ne ku werin tunekirin. Divê zimanê wan were bihîstin, ne ku bi zimanekî din were bêdengkirin.
Ji ber vê yekê, 4971 stran ne tenê hejmarek in. Ew bangek in ji bo parastina çandê, ji nû ve kifşkirina rastiyê û ji bo pêşîgirtina li windabûna bîra gelê Kurd. Parastina stranên Kurdî parastina hebûna me ye; û hebûna gelekî bi nasname, ziman û dengê wî tê parastin.Stranên me dengê gelê me ne. Dengê wan nede windakirin.
(AÖ/AY)
