Li Fransayê dengê ku ji lîseyan bilind dibe li kolanan belav dibe: Karker ji bo piştgirê tên cem xwendekaran. Fransa roja sêşemê xwe ji bo qonaxeke nû ya tevgera xwendekarên lîseyê ku di dehsalên dawî de ya herî mezin e, amade dike.
Çalakî di 21ê Îlonê de li Créteil a li başûrê rojhilatê Parîsê, di Lîseya Saint-Exupéry de ji aliyê xwendekar, dê û bav û mamosteyan ve li dijî valahiya di kadroyên mamosteyan de hatibû destpêkirin. Çalakî di nav deh rojan de li seranserê welat belav bû. Di 1ê Cotmehê de 1.027 lîse ji çalakiyan bandor bûn û 222 dibistan bloke bûn. Roja duşemê jî di 400-500 dibistanan de ders bi temamî ango qismî hatin rawestandin.
Lê belê, xala derketinê ya vê tevgerê ji hejmara beşdaran bêtir balê dikişîne: Xwepêşandan li Fransayê ne ji zanîngehên ku ji sala 1968an vir ve bi tevgerên xwendekaran re hatine nasîn û ne jî ji navenda Parîsê; ji lîseyan û ji taxên ku nifûsa karker û koçberan lê zêde ne dest pê kirin.
Zanîngeh piştî ku çalakî dest pê kirin tevlî tevgerê bûn. Niha jî sendîkayên karkeran tevlî dibin.
Xwendekar li dijî sîstema dibistanê ye
Tiştekî taybet ê weke pêşnûme qanûnek, biryara hikûmetê ango lîsteyeke navendî ya daxwazan ku ji aliyê rêxistineke xwendekaran ve hatibe rojevê û bibe sedema vê tevgerê nîne.
Xwendekar mamosteyan dixwazin. Ji polên qelebalix, ji mamosteyên ku naguherin, ji bernameyên giran ên dersan, ji kêmasiya karmendan û ji avahiyên kevn û nexweş gazinca dikin.
Pirsgirêk bi salane li ser hev bar dibe û niha bi yekcarî derketin holê. Niha li Fransayê di dibistanên navîn ên giştî de li gorî sala 2008an zêdetirî 250 hezar xwendekar hene, lê li beramberî vê hejmara mamosteyan kêmtir in. Di lîseyên giştî û yên zanistî de di zêdetirî ji sedî 70yê polan de hejmara xwendekaran ji 30î zêdetir e. Temenê navînî ê avahiyên dibistanan 61 e, di lîseyên pîşeyî de ev hejmar digehe 71an.
Berevajî sala 1968an: Zanîngeh aram in, lîse li ser piyan e
Di Gulana 1968an de ji Zanîngeha Nanterreyê heta Sorbonnê, ji wir heta lîseyan û greva bi milyonan karkeran belav bûbû. Di sala 2026an de ev berevajî dibe: Lîse pêşengiyê dikin, zanîngeh wan dişopîne û sendîkayên karkeran jî ji bo piştgiriyê tên.
Rojnameya rojane û xurt a Fransayê Le Monde jî balê dikişîne ser wê yekê ku ji xeynî ku tevger ji aliyê tevgereke zanîngehê ve bê avakirin, xwebixwe di lîseyan de çêbûye û ev yek taybetmendiya diyarker a vê tevgerê ye. Çalakî tenê di lîseyên giştî de nînin, di lîseyên zanistî û pîşeyî de jî tên dîtin.
Çînîbûna civakî kûr bû
Di sala 2024-2025an de ji sedî 36,1ê xwendekarên xwendina bilind ji malbatên rêvebir û xwedî pîşeyên entelektuel ên astbilind dihatin, lêbelê rêjeya zarokên karkeran ji sedî 9,1 bû. Ev rêjeyana di saziyên bijarte yên xwendina bilind de zêdetir bû. Di polên amadekariya CPGEyê yên Grandes écoles(Dibistanên Mezin) de ku saziyên bijarte yên xwendinê bilind ên Fransayê ne, cûdahiya di navberê de hîn mezintir e. Wate li beramberî ji sedî 50î, ji sedî 6,4 e.
Xercên kêm ên zanîngehên dewletê jî mesrefên xwendekariyê ji holê ranakin. Ji bo ciwanên ku malbatên wan masrefên stargeh, xwarin û jiyana rojane nagirin ser xwe, zanîngeh di heman demê de ji bo masrefên perwerdeyê tê wateya karkirina bi heqdest.
Pêşbirka di derbasbûna zanîngehê de jî bi rêya Parcoursup’ê heta salên lîseyê daxistiye. Di lêkolîneke ku di sala 2024an de hatibû kirin de ji sedî 77ê ciwanan gotibûn ku Parcoursup di wan de streseke mezin çêdike.
Ji ber vê yekê, serhildana lîseyan a sala 2026an ne dubarekirina sala 1968an e. Ew ji mercên xwe yên taybet derdikeve.
Lîseya îro, xwendekarê zanîngehê, karker, teknîsyen û bêkaran di bin heman banî de kom dike.
Berê xwendekar daketin kolanan, rêxistin piştre hatin
Serokwezîr Sébastien Lecornu îdîa kir ku Partiya Fransaya Serî Natewîne (La France insoumise, LFI) û derdorên “çepgirên radîkal” xwendekaran arasteyî kolanan dikin ango dadixin kolanan.
Rapora Daîreya Îstîxbaratê ya Rêveberiya Emniyetê ya Parîsê (DRPP) tenê li ser bûyerên li derdora nêzî 20 lîseyên li navçeya Seine-Saint-Deniseyê radiweste û dibeje xwendekar ji aliyê “hêmanên çepgir ên radîkal” ve ji bo çalakiyê tên arastekirin. Lê belê di wê demê de li seranserê welat di 1.027 lîseyan de çalakî hebûn. Dîsa jî, lêkolîna rojnameya Le Mondeyê ku derfeta dîtina raporê bi dest xistiye nîşan dide ku li şûna tevgereke ku rêxistinên çepgir di lîseyan de bi awayekî navendî organîze kiribin, bêtir rêxistinên çepgir hewl didin ku tevlî tevgera heyî ya ku berê dest pê kiribû bibin.
Kronolojî jî tam bi vê re diguncê: Pêşî xwendekar derketin kolanan; tevger li lîseyên din belav bûn; rêxistinên xwendekaran, tevgerên siyasî û sendîkayan piştre piştgirî dan.
CGTyê deriyên xwe ji xwendekaran re vekirin
Piştgiriya Konfederasyona Giştî ya Kar (Confédération générale du travail-CGT) ji bo tevgerên ciwanan ne tiştekî nû ye. Lê belê vê carê konfederasyonê tenê bi daxuyaniyekê piştevaniya xwe sînordar nekir. Ji rêxistinên xwe yên herêmî daxwaz kir ku deriyên cihên sendîkayê ji xwendekaran re vekin, di organîzekirin û ewlehiya meşan de bibe alîkar û gava pêwîst be mafê xwe yê grevê bikar bînin.
CGTyê sedema banga xwe bi vê hevokê anî ziman:
“Xwendekarên lîse û zanîngehan ên îro, karkerên pêşerojê ne.”
Ev yek dema ku bi sala 1968an re tê berhevkirin watedartir dibe. Di wê demê de Partiya Komunîst a Fransayê û CGTyê di destpêkê de bi guman nêzî radîkalîzma zanîngehê bibûn. Di sala 2026an de CGT li şûna ku derkeve pêşiya tevgera lîseyê ya ku ne wê daye destkirin, cih û kapasîteya tevgera karkeran a rêxistinkirî dixe pişt ciwanan.
Di 6ê Cotmehê de sendîkayên perwerdeyê jî dê tevlî grev û meşan bibin.
Midaxeleya polîsan pevçûneke nû çêkir
Ji daxwazên destpêkê yên tevgerê ku ji perwerdeyê derketibûn, di demeke kurt de mafê xwepêşandanê ê ku di bin zextê de ye jî lê hat zêdekirin. Şaxa Fransayê ya Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî hişyariyek da ku li dijî xwendekarên zarok yên kamil nebûyî tundiya zêde hatiye bikaranîn. Rêxistinê tomar kir ku hin xwepêşanderan jî tûnkdarî kirine Û bal kişand ku ev yek midaxeleya bêserûber a li dijî xwepêşanderên aşitiyane mafdar nake.
Di çalakiyan de zêdetirî 5 hezar kes hatin desteserkirin; li gorî daneyên ku Le Mondeyê ragihandine 180 xwendekar birîndar bûn. Li Saint-Ouen-l’Aumône’ê xwendekarekî 14 salî ji ber ku ji mesafeyeke nêz ve bombeavêj bikaranîye di çeneya xwe birîndar bûye û diranên wî hûr bûne. Li beramberî vê yekê di 24 lîseyan de zirar an jî şewat çêbûn, 78 karmend birîndar bûn.
(AEK/AY)
