Sinema ve televizyon sektöründeki uzun çalışma saatleri, güvencesiz istihdam, düşük ücretler ve iş kazaları set çalışanlarının temel sorunları arasında.
DİSK Sosyal-İş, başlattığı kampanyayla “en görünür işte çalışan görünmeyen işçilerin” yıllardır olağan sayılan emek sömürüsünü görünür kılmayı ve çalışma koşullarını tartışmaya açmayı amaçlıyor.
Kostüm tasarımcısı ve DİSK Sosyal-İş Sinema TV Komisyonu üyesi Evrim Özdemir’e göre sektörde herkes için geçerli, açık ve uygulanan çalışma kurallarının bulunmaması, aynı işi yapan çalışanların farklı haklara sahip olmasına yol açıyor.
“Aynı işi yapan iki kişi, biri sigortalı çalıştığı, diğeri serbest meslek makbuzu kestiği için farklı haklara sahip olabiliyor. Bir hakkımızı talep ettiğimizde de mimlenme kaygısı yaşıyoruz.”
“Evde iş bekleyen çok sayıda kalifiye insan var”
Özdemir, ekiplerin hangi ölçütlerle kurulduğunun da çoğu zaman belirsiz olduğunu söylüyor. Eğitim, beceri ve deneyimin her zaman belirleyici olmadığını, kişisel ilişkilerin ve itiraz etmeyecek çalışan tercihinin öne çıkabildiğini anlatıyor:
“Birinin yakını ya da tanıdığı olmak ve verilen işi sorgusuz sualsiz yapmak öne çıkabiliyor. Yapım açısından itiraz etmeyecek ekip başlarıyla ilerlemek daha kolay. Bir yandan da evde iş bekleyen, işsizlik ve parasızlık yüzünden ruhsal olarak zorlanan çok sayıda kalifiye insan var. Bu insanların emeği ve zamanı yapımcıya daha ‘pahalı’ geliyor, insani ve hukuki talepleri ise en kibar tabirle rahatsız edici bulunuyor. Yerlerine daha düşük ücretle çalışacak birini bulmak mümkün olduğu sürece bu düzen devam ediyor.”
Bu tablo, çalışanlar açısından sürekli bir işsizlik ihtimalini de beraberinde getiriyor:
“İşini becerisiyle ve deneyimiyle yapmaya çalışan insanları hem yalnızlaştırıyor hem de sektörün işleyişine dair umutsuzluğa sürüklüyor. Bir proje sürerken bile aklınızda, ‘Bugün iş var, peki ya yarın?’ sorusu var.”
“12 saat iyi ihtimal sayılan bir çalışma günü”
Özdemir, uzun çalışma saatlerinin yalnızca bir çalışma hakkı sorunu değil, aynı zamanda iş güvenliği meselesi olduğunu vurguluyor:
Benim çalıştığım setlerde 12 saat, iyi ihtimal sayılan bir çalışma günü. Bugünün koşullarında buna şükreden insanlar var. Oysa her gün 12 saat boyunca sıcakta, soğukta, yağmur altında ya da kapalı bir mekânda çalışmanın ciddi bir fiziksel yükü var. Evden çıkış ve eve dönüş sürelerini de hesaba kattığınızda sekiz saat uyuyabilirseniz ne mutlu. Mesai uzadıkça yorgunluk artıyor, dikkat azalıyor ve çalışma ortamı kazaya daha açık hâle geliyor.
Geçmişte yaşanan ölümlü kazaların ardından ambulans, hemşire ve iş güvenliği uzmanı gibi bazı önlemlerin alındığını belirten Özdemir, bunların uzun mesailerin yarattığı yorgunluğu ortadan kaldırmadığını söylüyor.
Çekim sonrası kendi aracıyla eve dönerken kaza geçiren bir set çalışanını örnek veren Özdemir, eve dönüş yolunun da iş güvenliği kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor:
“Sette bazen soğukta, yağmur altında 12 saati de aşan sürelerle çalışıyoruz. Çekim yeri evimize uzaksa bu uzun günün ardından bir de saatlerce direksiyon başında kalabiliyoruz. Böyle bir kaza olduğunda mesainin uzunluğu ve işçinin ne kadar yorgun olduğu hesaba katılmıyor. Bizim için setten eve dönüş de iş güvenliği meselesinin bir parçası ve burada işverenin sorumluluğu tartışma konusu olmamalı.”
Setlerde görünmez kılınanlar: Bir elin nesi var?
Fatura kesen işçinin güvencesi
Sektörde 4A kapsamında sigortalı çalışma yerine serbest meslek makbuzu ya da şahıs şirketi üzerinden çalıştırılmak da önemli bir güvencesizlik alanı.
Özdemir bunu kendi deneyimi üzerinden anlatıyor:
“En somut örneği kendim yaşadım. Fatura keserek çalıştığım bir işte yapımcı, benden aldığı ‘hizmeti’ aynı gün sonlandırdı. Sette yaptığınız iş sigortalı çalışan bir ekip arkadaşınızın yaptığı işle aynı olabiliyor. Ama ilişki kâğıt üzerinde hizmet alımı olarak kurulduğunda, işinize son verildiğinde bir çalışanın yararlandığı güvencelere erişmek ve hak talep etmek güçleşiyor.”
Bazı dijital platform yapımlarında belli bir ücretin üzerindeki çalışanlardan serbest meslek makbuzu istendiğini belirten Özdemir, sigortalı çalışmak isteyenlerden ücretlerini düşürmelerinin talep edilebildiğini de söylüyor.
Sigortalı çalışmanın da tek başına yeterli olmadığını anlatan Özdemir, primlerin düşük tutardan yatırılabildiğini ve ücretin bir bölümünün elden verilebildiğini belirtiyor:
Gerçek ücretin kayıtlara yansıyıp yansımadığının denetlenmesi gerekiyor. Sendika ve meslek birlikleri taban ücretler belirlese de bu tutarların altında teklifler alıyoruz. İş az olduğunda ve yapımcı yerinize daha düşük ücretle çalışacak birini kolayca bulabildiğinde, bu koşullara itiraz etmek de zorlaşıyor.
“Bir kazanın etkileri setin son günüyle bitmiyor”
Proje bitince sigorta bildirimi ve yapımla fiili iş ilişkisinin sona erdiğini hatırlatan Özdemir, iş kazasının sonuçlarının ise yıllarca sürebileceğine dikkat çekiyor:
“Bir kazanın etkileri setin son günüyle bitmiyor. Uzun süre, hatta ömür boyu tedavi görmeniz gerekebilir. Böyle bir durumda, proje sona erdikten sonra yapım şirketinin ne ölçüde destek vereceği belirsiz. Şirket sorumluluk almazsa işçi, bir yandan tedaviyle uğraşırken bir yandan da hakkını aramak için uzun ve zorlu bir hukuk sürecine girmek zorunda kalabiliyor.”
“Toplu hareket etmeye gelince bir korku duvarı var”
Özdemir’e göre sektörde hak talep etmenin önündeki temel engellerden biri de “mimlenme” ve bir sonraki projeye çağrılmama korkusu:
O yüzden ekip içinde itiraz çoğu zaman kötü gelen yemeğe söylenmekle ya da mesai uzadığında homurdanmakla kalıyor. Toplu hareket etmeye gelince bir korku duvarı var. ‘Çekelim gidelim’ bir davranış biçimine dönüşmüş durumda. Özellikle yoğun ve aralıksız çalışan ekiplerde ‘Düzen böyle, bu sektör düzelmez’ düşüncesi yerleşmiş.
“Sektörü bırakmak kendi hayatlarına dönmek anlamına geliyor”
Mesleği bırakanlar arasında eğitimli, deneyimli ve becerikli çalışanların da bulunduğunu söyleyen Özdemir, sektörde kalabilmenin zaman zaman “itiraz etmeyen” çalışan olmaya bağlandığını ifade ediyor.
“Birçoğumuz bu işi bir fikirle, bir hayalle, sanat yapma isteğiyle seçtik. İşe böyle bir bağla girmek de bu koşullarda bizi daha kırılgan hâle getirebiliyor.”
Uzun çalışma dönemlerinde hayatın bütünüyle sete göre şekillendiğini belirten Özdemir, sektörden ayrılanlarda en çok gördüğü duygunun “kırgınlık” olduğunu söylüyor:
“Bir proje boyunca hayatınız neredeyse bütünüyle sete endeksli. Uzun vadeli plan yapamıyorsunuz. Ailenizin, arkadaşlarınızın hayatında o süre boyunca yoksunuz. Ya çevreniz bu yokluğu kabulleniyor ya da ilişkileriniz buna göre şekilleniyor. Sektörü bırakan bazı insanlar için ayrılmak, yeniden kendi hayatlarına dönmek anlamına geliyor.”
"Set Çalışanlarını Evde Kalanlar Eğlensin Diye Tehlikeye Atmayın"
Kampanyanın talepleri
Sosyal-İş’in kampanyasında çalışma ve dinlenme sürelerinin açık kurallara bağlanması, set işçilerinin sigortalı çalıştırılması, primlerin gerçek ücret üzerinden yatırılması ve taban ücretlerin uygulanması talep ediliyor.
İş güvenliğinin çalışma süreleriyle birlikte ele alınması, iş kazası geçiren çalışanların proje bittikten sonra yalnız bırakılmaması ve işçilerin bir sonraki işlerini kaybetme korkusu yaşamadan hak talep edebilmesi de kampanyanın başlıkları arasında.
Özdemir ayrıca sektörde birçok birim için mesleki yeterlilik belgesinin zorunlu hale getirilmesini öneriyor:
“Ekipler kurulurken kimin kimi tanıdığından önce o işi yapabilecek beceriye, deneyime ve eğitime sahip olup olmadığına bakılmalı. Mesleki yeterliliğin işe alımda ve meslekte ilerlemede karşılığının olması, ahbap-çavuş ilişkisiyle ve daha ucuza çalışacak kişiyi bulma hesabıyla ekip kurmanın önüne geçmenin yollarından biri.”
(NÖ)
