Donald Trump, Vladimir Putin ve Şi Cinping'in 19 Kasım Şenzen zirvesi ve zirveden çıkan bildiriye en kapsamlı siyasi karşılık Berlin'den geldi. Almanya Başbakanı Friedrich Merz, Ukrayna'yı destekleyen ülkeler toplantısında “Yalta formatında bir düzenleme barış getirmez” dedi: “Yalta'da Avrupa bölündü, paylaşıldı. Bunun yeniden olmasına izin vermeyeceğiz.”
Berlin: "Odada Ukrayna olmadan Ukrayna, Avrupa olmadan Avrupa konuşulamaz"
Berlin'deki buluşma, Fransa ve Britanya'nın öncülüğünde Mart 2025'te oluşturulan “Gönüllüler Koalisyonu”nun (Coalition of the Willing) zirvesiydi. Berlin'deki zirvenin Şenzen'le aynı güne denk gelmesi tesadüf değildi. Financial Times'ın Alman hükümet yetkililerine dayandırdığı bilgiye göre, Gönüllüler Koalisyonu'nun toplantısı, Trump, Putin ve Şi'nin görüşmesine hızlı, ortaklaşa ve hazırlıklı bir yanıt verebilmek amacıyla özellikle bu tarihe planlanmıştı.
Ukrayna'nın güvenliğini desteklemek ve olası bir ateşkesin uygulanmasına yönelik güvenceler geliştirmek amacıyla kurulan koalisyon, Türkiye de dahil olmak üzere 36 ülkeyi kapsıyor. Adı, 2003'te ABD öncülüğündeki Irak işgaline katılan ülkeler için kullanılan “Coalition of the Willing” ifadesini çağrıştırsa da iki oluşumun amaçları ve siyasi bağlamları farklı. Berlin toplantısı, Şenzen Bildirisi'ne verilen yanıtın yalnızca birkaç Avrupa başkentinden değil, önceden örgütlenmiş uluslararası bir diplomatik girişimden geldiğini de gösterdi.
Fransa, Almanya, Britanya'nın ortak açıklaması
Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ise Şenzen bildirisinin başlı başına yeni bir dünya düzeni getirdiği yorumuna katılmadı:
“Bunun dünyanın yeniden düzenlenmesi anlamına geldiğini sanmıyorum.”
Macron Avrupa güvenliği kapsamında Berlin toplantısını öne çıkardı.
Britanya Başbakanı Andy Burnham da ilkeyi açıkça ifade etti:
“Ukrayna odada olmadan Ukrayna hakkında, Avrupa temsil edilmeden Avrupa güvenliği hakkında karar alınamaz.”
Berlin yalnızca tepki açıklamakla kalmadı. Almanya, Fransa, Britanya ve Ukrayna liderlerinin ortak bildirisinde, Rusya'nın saldırıları kınandı; ateşkes sonrasında Ukrayna'ya hukuken bağlayıcı güvenlik güvenceleri, Avrupa öncülüğünde çokuluslu bir güç ve ABD ile eşgüdüm içinde ateşkesin denetlenmesi seçenekleri sıralandı. Rusya'ya ekonomik baskının sürdürülmesi ve enerji ateşkesi istendi.
Görünürdeki farklılıklara karşın, Berlin Bildirisi bir Washington–Avrupa kopuşunu haber vermiyor. Berlin zirvesine katılan Trump'ın özel temsilcileri Jared Kushner ve Steve Witkoff da Avrupalıların görüşme masasında yer almasını desteklediler. Kushner Berlin bildirisiyle aynı doğrultuda konuştu:
“Avrupa'nın masada olmasının adil, uzun vadeli ve kalıcı barış için zorunlu olduğuna inanıyoruz”
Putin de Şenzen'de Avrupa'nın Ukrayna müzakerelerine katılmasına karşı olmadığını, ancak bunun koşullarını önce Moskova'da görüşmek istediğini söyledi.
“Avrupalılar olmadan Avrupa'nın güvenliğini tartışmanın anlamsız olduğunu biliyoruz.”
Ardından da şunu ekledi:
“Avrupa'nın bu görüşmelere ne getireceğini anlamamız gerekiyor.”
Avrupa'da farklı görüşler
NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, nükleer güçlerin görüşmesini olağan bulduğunu ve yeni bir Yalta'dan endişelenmediğini söyledi.
Litvanya Cumhurbaşkanı Gitanas Nausėda ise zirveyi dünyanın yeniden paylaşılması olarak yorumlamaktan kaçındı, ama Çin ve Rusya'nın veto yetkisini sürekli korurken BM reformunun öncülüğüne soyunmasını sorguladı.
Polonya Başbakanı Donald Tusk da Trump'ın Putin'e “dostum” demesine “Tanrı bizi böyle dostlardan korusun” diye karşılık verdi.
BM reformu: 3 daimi üye, 193 ülke adına konuşabilir mi?
Şenzen bildirisinin ilk maddesi BM'nin “küresel sorunlara daha etkin yanıt verebilmesi” için reform sözü veriyor. Ancak Konsey'in genişlemesi, veto hakkı ve bölgelerin temsili hakkında somut bir çneri içermiyor.
Oysa zaten masada somut reform önerileri var. Brezilya, Almanya, Hindistan ve Japonya'dan oluşan G4 grubu eylülde daimi ve geçici üye sayısının artırılmasını istemişti. Afrika ülkelerinin ortak talebi: Kıtaya 2 daimi ve 5 geçici üyelik verilmesi, veto korunacaksa Afrika'nın da bu hakka sahip olması. Şenzen bildirisi çoktandır gündemde olan bu talepleri yanıtsız bırakırken reform konusu ilk kez Trump, Putin ve Şi tarafından gündeme getirilmişçesine kaleme alınmıştı. r.
Hukuki sınır açık: BM Şartı'nın 108. Maddesine göre Şart değişikliği, Genel Kurul'da üçte iki çoğunluk ve aralarında beş daimi üyenin tamamının bulunduğu üye devletlerin üçte ikisinin onayını gerektiriyor. Dolayısıyla üçlü uzlaşma reformun gerçekleşmesi için yeterli değil.
UCM: “Dokunulmazlık” neden bildiride?
Şenzen'deki açıklamanın ardından en somut kurumsal itiraz bildirinin üçüncü maddesine geldi. Üç lider, devlet görevlilerinin dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteyip Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin (UCM) “yetkisini kötüye kullanmaması” gerektiğini açıkladı. UCM'nin dayandığı temel sözleşme Roma Statüsü'nün 27. maddesine göreyse devlet başkanlığı sıfatı cezai sorumluluktan bağışıklık sağlamıyor.
Şenzen Bildirisinde bu hükmün yer almasının bir balamı var: Putin hakkında Ukraynalı çocukların evlerinden hukuka aykırı biçimde nakledilmeleri iddiasıyla UCM 2023'te bir yakalama kararı çıkardı. Trump yönetimi de mahkemenin İsrailli yetkililer ve Amerikalı personelle ilgili işlemlerine karşı yaptırımlar uyguladı. Üç ülke de Roma Statüsüne taraf değil; ancak mahkeme yetkilerini sanığın uyruğuyla sınırlamıyor.
AB Komisyonu sözcüsü Christian Wigand, Şenzen metnini yeni gördüklerini ve ayrıntılı hüküm vermeyeceklerini belirterek Birliğin UCM'yi uluslararası hukuka dayalı düzenin temel bir parçası saydığını hatırlattı. BM Genel Sekreterliği Sözcü Yardımcısı Farhan Haq ise “Hukukun üstünlüğü, dünya istikrarının temel direklerinden biridir; zayıflatılmaması, güçlendirilmesi gerekir," dedi. BM, UCM'nin çalışmalarının üye devletlerce desteklenmesi çağrısını yineledi.
Daha önce birbirlerinin küresel ve ulusal uygulamalarını en sert dille eleştiren hükümetlerin UCM karşısında aynı çizgide buluşmasını ayrıca sorgulanmaya açıyor. İnsan Hakları İzleme Örgütü'nün (HRW) 2026 raporları, ABD'de hukuk devleti üzerindeki baskıyı, Çin'deki hak ihlallerini ve Rusya'nın savaş ve baskı politikalarını belgeliyor.
Dahası, zirve arifesinde ABD'li Cumhuriyetçi milletvekilleri Trump'tan Şi'ye baskı yaparak Jimmy Lai ve İlham Tohti'nin de aralarında bulunduğu siyasi mahpusların serbest bırakılmasını istemiş, aynı gün Demokrat Senatör Tim Kaine, Trump'ın Rusya politikalarının insan haklarına ilişkin sonuçlarının Senato'da sorgulanmasına yönelik bir girişimi duyurmuştu.
Antalya'daki COP31'e ters yönde petrol taahhüdü
Şenzen Bildirisi'nin ikinci maddesi miktar, takvim veya iklim etkisi belirtilmeksizin işlenmiş petrol ürünlerinin üretim ve arzını artırma sözü verirken Antalya'daki COP31 taslağından fosil yakıtlara atıflarının çıkarılması tartışılıyordu. Panama, petrol üretimine sınır getirilmemesi halinde metne itiraz edebileceğini bildirdi. COP 31 tartışması doğrudan Şenzen Bildirisi'yle bağlantılı olmamakla birlikte iki zirvenin enerji arzına dair yönelimleri arasındaki gerilimin büyüklüğünü yansıtıyor.
Nükleer silahlar: Temkinli karşılama, somut adım talebi
Bildirinin nükleer savaşlarla ilgili içeriği de dünyada yankı uyandırdı. Şenzen, “Nükleer savaş kazanılamaz ve asla yapılmamalıdır” görüşünü teyit edere ve riskleri azaltacak diyalog vaadinde bulunurken silah miktarlrında indirim, anlaşma takvimi veya denetim mekanizması açıklamadı. Nükleer Silahların Ortadan Kaldırılması İçin Uluslararası Kampanya (ICAN), görüşmeyi silahsızlanma için fırsat sayarken vaadin bağlayıcı ve doğrulanabilir adımlara dönüşmesini istedi. Güney Kore ajansı Yonhap ise bildiride Kuzey Kore'nin nükleer programından hiç söz edilmemiş olmasına dikkat çekti.
"Savaşınızı hemen şimdi bitirin"
Asya-Pasifik zirvesi için Şenzen'!de bulunan Avustralya Başbakanı Anthony Albanese'nin bildirinin hemen ardından Putin'e doğrudan yönelttiği “Savaşınızı bitirin, hemen bitirin” çağrısı da zirveye yönelik Asya-Pasifik kaynaklı tepkiler arasındaydı. Üçlü bildiri öte yandan Ukrayna ve İran savaşlarını anmadı; Çin'in Ukrayna konusunda Putin ve Trump'la ortak bir çözümde birleştiğini gösteren bir taahhüt de içermedi.
(AEK)



