Çin Dışişleri Bakanlığı, Devlet Başkanı Şi Cinping'in ABD Başkanı Donald Trump ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'le 19 Kasım Perşembe günü Şenzen'de bir araya geleceğini Pazartesi günü (16 Kasım) resmen doğruladı.
Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) toplantıları sırasında gerçekleşecek görüşme, üç ülkenin liderlerini ilk kez ortak bir zirvede buluşturacak.
Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning, liderlerin "dünya barışının korunması ve büyük güçler arasındaki stratejik istikrarın geliştirilmesi" konularını görüşeceğini söyledi. Ancak Ukrayna, İran ve nükleer silahların sınırlandırılması konularının gündemde yer alıp almayacağını açıklamadı.
Dışişleri Bakanlığı, nükleer silahların sınırlandırılmasını öne çıkarırken Trump, pazartesi günü yaptığı açıklamada Ukrayna savaşını da görüşeceğini söyledi. Moskova ise zirvede savaşın Rusya'nın taleplerini karşılayacak bir anlaşmayla sonuçlandırılmasını istiyor.
Zelenskiy: "Yeni bir Yalta istemiyoruz"
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, üçlü zirve önerisinin gündeme geldiği ekimde, ABD, Britanya ve Sovyetler Birliği liderlerinin Avrupa'nın savaş sonrası düzenini görüştüğü 1945 Yalta Konferansı'na gönderme yaparak uyarmıştı:
"Bunun, nüfuz alanlarının yeniden dağıtıldığı bir 'Yalta 2, 3, 4'e dönüşmesini gerçekten istemiyoruz."
Zelenski'nin kaygısı, Ukrayna'nın egemenliğinin ve topraklarının Kiev'in katılmadığı bir görüşmede pazarlık konusu yapılması ihtimali.
Polonya Dışişleri Bakanı Radosław Sikorski de, Rusya'nın "ikinci Yalta" beklentisini şöyle özetledi:
"Şimdi Putin, ele geçirmeyi başaramadığı Ukrayna topraklarını hediye olarak istiyor."
Sikorski, ilk Yalta'da Kızıl Ordu'nun fiilen denetlediği Doğu Avrupa toprakları üzerindeki Sovyet egemenliğinin kabul edildiğini hatırlattı.
Moskova'nın bugünkü talepleriyse Ukrayna'nın sınırlarının ötesinde Avrupa güvenlik düzenini de kapsıyor.
Kremlin Dış Politika Danışmanı Yuri Uşakov, 16 Kasım'da yaptığı açıklamada, Avrupa temsilcilerinin Ukrayna barış görüşmelerinin sonraki turuna katılmasına Rusya'nın onay vermediğini bildirdi.
Uşakov, ABD temsilcileri Steve Witkoff ve Jared Kushner'in Avrupalıların müzakerelere katılacağı yönündeki açıklamalarına karşılık şunları söyledi:
"Formatın genişletilmesi konuşuluyor ama bizimle bu konuda anlaşmaya varılmış değil."
Rusya, ABD ve Ukrayna heyetleri dokuz aylık aradan sonra geçtiğimiz hafta Abu Dabi'de yeniden bir araya gelmişti. Uşakov, Avrupa'nın katılımından önce birkaç üçlü müzakere turunun daha yapılabileceğini söyledi.
Böylece Moskova, Ukrayna'yla yürütülen mevcut görüşmelerde dahi Avrupa'nın masaya gelmesini kabul etmediğini ortaya koydu.
Avrupa müzakere masasında yer istiyor
Avrupa Birliği liderleri 13 Kasım'da Dublin'deki zirvede, Ukrayna barış müzakerelerinde Avrupa'yı temsil edecek bir ekip oluşturmayı kararlaştırmıştı.
Buna göre, Fransa, Almanya, İtalya, Polonya, Britanya ve AB kurumlarından oluşacak ekip, NATO'yla eşgüdüm içinde çalışacak.
Avrupa Birliği Konseyi Başkanı António Costa, toplantı sonrası Avrupa'nın kararını şöyle dile getirdi:
"Avrupa, Ukrayna'nın ve kıtamızın güvenliğinin geleceğini şekillendiren bütün görüşmelerde tek ve birleşik bir sesle konuşmalıdır.
Toprakları ve egemenliğiyle ilgili konularda karar verme meşruiyetine yalnızca Ukrayna sahiptir."
Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen de Avrupalı temsilcilerin barış sürecine katılmasını destekledi.
NATO, 10 Kasım'daki Abu Dabi koordinasyon toplantısında AB ve Ukrayna'yla birlikte yer aldı. Ancak Genel Sekreter Mark Rutte Şenzen zirvesine doğrudan karşı çıkan bir açıklamada buylunmadı.
BM Genel Sekreteri António Guterres ise zirveden nükleer silahsızlanma yönünde bir sonuç çıkarsa BM'nin katkıda bulunmaya hazır olduğunu söyledi.
Uluslararası kurumlar, üç devletin görüşmesine değil, Ukrayna'nın ve Avrupa'nın güvenliği konusunun onların yokluğunda müzakere edilerek karar alınması olasılığına odaklanıyor.
Çin Ukrayna pazarlığına neden mesafeli?
Almanya Cumhurbaşkanı Frank-Walter Steinmeier'den Çin'in tutumuna ilişkin önemli bir açıklama geldi.
Steinmeier, 30 Ekim'de Pekin'de Şi Cinping'le görüşmesinin ardından ARD'ye verdiği demeçte, Çin liderinin Ukrayna'nın üçlü zirvede ele alınmasından rahatsızlık duyduğunu anlatmıştı.
Steinmeier Şi'nin kendisine söylediklerini şöyle aktardı:
" [Şi] bunun Avrupa'daki bir çatışma olduğunu ve Avrupalıların da masada bulunması gerektiğini açıkça belirtti."
Reuters'in 14 Kasım'da diplomatik kaynaklara dayanarak yayımladığı haber de Beycin'in Moskova'nın Ukrayna'yı zirve gündemine alma girişimine direndiğini gösteriyor.
Çin'in çekincelerini inceleyen Mercator Çin Araştırmaları Enstitüsü (MERICS) kıdemli analisti Eva Seiwert, Beycin'in Washington ve Moskova'yla ayrı ayrı ilişkiler yürütmekten yararlandığını belirtiyor.
Seiwert'e göre üçlü zirve, Putin'e Rusya'nın uluslararası yalnızlığını kırma fırsatı sunarken, Çin'in diplomatik hareket alanını daraltabilir. Ukrayna'nın katılmadığı bir görüşmede Kiev'in geleceğinin tartışılması, Beycin'in daha önce savunduğu "çatışmanın taraflarının barış müzakerelerine katılması" ilkesiyle de çelişecek.
Avrupa Dış İlişkiler Konseyi (ECFR) araştırmacısı Alicja Bachulska da 10 Kasım'da Lowy Institute'ta yayımlanan "Yalta 2.0: Trump-Şi-Putin zirvesinin Pekin'e pek yararı yok" başlıklı analizinde Çin açısından ekonomik ve diplomatik risklere dikkat çekti.
Bachulska'ya göre toplantı, Şi'nin küresel diplomasideki konumunu güçlendirebilir. Ancak Ukrayna'nın geleceğinin Avrupa olmadan görüşülmesine ev sahipliği yapmak, Çin'in Avrupa'yı dışlayan bir büyük güçler anlaşmasının ortağı olduğu izlenimini de yaratabilir.
Çin'in Avrupa pazarıyla ilişkileri sanayi, elektrikli araçlar ve teknoloji alanlarındaki ticaret anlaşmazlıkları nedeniyle zaten baskı altında. Böyle bir görüntünün Beycin açısından maliyeti, üçlü zirvenin sağlayacağı diplomatik prestij kazancını aşabilir.
Nükleer silahlar konusunda da çıkar ayrılığı var
Washington'ın üçlü görüşmede öne çıkarmak istediği nükleer silahların sınırlandırılması konusu da Beycin açısından sorunlu.
ABD ve Rusya'nın nükleer cephanelikleri Çin'inkinden çok daha büyük. Beycin, Washington ve Moskova'nın en önce kendi silah stoklarını azaltmaları gerektiğini savunuyor.
Stratejik ve Uluslararası Araştırmalar Merkezi (CSIS) uzmanı eski ABD diplomatı Edgard Kagan, Reuters'e yaptığı değerlendirmede Çin'in iki ülkeyle eşit silah azaltma yükümlülüklerine tabi tutulmak istemediğini belirtti:
"Bu, Çinlilerin hiç hoşlanmadığı bir şey."
Moskova ortak bildiri istiyor
Financial Times'ın 16 Kasım tarihli haberine göre Moskova, üç liderin görüşmesinden ortak bir bildirge çıkarılmasını istiyor.
Rusya ve Çin bildiri önerileri üzerinde çalışırken Washington henüz ortak bir metnin kabul edildiğini doğrulamadı.
Kremlin Danışmanı Uşakov, zirvenin önemini anlatırken üç ülkenin İkinci Dünya Savaşı sırasındaki işbirliğine ve Birleşmiş Milletler'in kuruluşundaki rollerine de atıfta bulundu.
Bu tarihsel çerçeve, Moskova'nın Şenzen Zirvesi'nde bir araya gelen üç ülkeyi uluslararası düzenin başlıca karar vericileri olarak sunma gayretlerine ışık tutuyor. Ancak toplantının diplomatik biçimiyle katılımcıların stratejik çıkarları arasındaki farklılıkları örtemiyor.
Sırf üç liderin bir araya gelmiş olması bile Putin açısından diplomatik bir kazanım olabilir. Çin için ise böyle bir toplantıya ev sahipliği yapmak, Ukrayna konusunda Washington ve Moskova'yla ortak karar almak anlamına gelmiyor.
(AEK)






