Kocaeli ile Sakarya’nın kesiştiği noktada Sapanca Gölü’nün kenarına kurulmuş eski bir Rum ve muhacir köyüydü Eşme. 2008’den beri Kartepe’nin bir mahallesi.
Her ne kadar statüsü değişse de yıllardır geçim kaynağı değişmiyor: Çiftçilik, meyvecilik, hayvancılık ve turizm. Türkiye’de ve hatta dünyada ayvaları ile meşhur. Hasat zamanı festivali de düzenleniyor. Eşme her ne kadar ayva ile tanınsa da erikten elmaya, armuttan kiraza birçok meyvenin üretim yeri.
Sahil kesimi bir turizm destinasyonu. Gölün hemen arkasından Samanlı Dağları ve Kartepe zirvesi uzanıyor. Hafta sonları 7 kilometrelik sahil kesimi dolup taşıyor. Yürüyüş yapanlar, sandalye kurup ağaçların altına serilenler, restoranları tercih edenler…
Bölge su kayağı, kürek, yüzme gibi doğa sporları yapmaya da müsait. Ayrıca kuş gözlemciliği yapılıyor. Ancak göl ve göl ile birlikte tüm bu güzellik risk altında. Havza iki senedir kuraklık nedeniyle zor günler geçiriyor.
Su seviyesi geçtiğimiz yıl tarihinin en düşük seviyesini gördü. Kritik eşik olarak adlandırılan 29 metrenin altına düştü. Bu yıl yağışlar iyi seyretse de Eşme’yi eski günlerine döndüremedi.
Bir tarafta sudan uzaklaşan iskeleler ve karada kalan tekneler, diğer tarafta üretimini sürdürebilmek için tankerini doldurmaya gelen çiftçiler dikkat çekiyor.
"Göl yoksa hayat yok"
Yazın başlarıydı. Yaşar Hazar, traktörünün arkasına bağlı olan tankerle birlikte Liman Dere Sokak’taki tesise geldi.
Amacı buradan tankeri doldurup İzmit-Adapazarı yolu ile göl arasında kalan tarlasına ektiği mısırı sulamaktı. Şalteri kaldırdı, gölün içinden gelen borular suyu tankere taşıdı.
Belediyenin pompayla gölden su çekerek çiftçinin kullanımına sunduğu bu nokta, Eşme’de tarımsal üretimin devamı açısından önemli:
“Esasında çiftçi değilim. Hayvancılık yapıyorum. Kendi hayvanlarım için silajlık mısır yetiştiriyorum. Mısır, suya ihtiyaç duyan bir bitki. Toprağın nemine göre 4-10 gün arasında sulanmak ister. Yazın kurak gitmesi durumunda 4-6 gün arasında sulamalıyım ki verim alabileyim.”
Sazlıklar, bulunduğumuz yol kenarındaki bu noktadan gölü görmemizi engelliyor. Ancak ana yoldan traktörle inerken ki manzara büyüleyiciliğinin yanında herkes için bir endişe kaynağı:
“Göldeki su iki seneden beri çekiliyor. Normalde hemen bulunduğumuz yerin, sazlıkların içinin suyla dolu olması gerekiyordu. Burası balıkların üreme alanıydı. Şimdi en az 15-20 metre açıkta su. Diğer tarafların durumu daha kötü. Bazı yerlerde 100 metreyi buluyor çekilme. (Yolla paralel ilerisini işaret ederek) Bu sezonda burada insanlar olurdu, balık tutar, gölün üstüne sandalye atarlardı. Şimdi kimse yok. Su biraz daha azalırsa pompalar da yetişmeyecek ve çalışmayacak.
Hazar’in bahsettiği gibi tarımsal sulama için gerekli olan bu yer göldeki çekilmenin tehdidi altında. Çünkü suyu taşıyan borular gölün yalnızca biraz içine uzanıyor. Seviyenin daha da düşmesi, boruların suya ulaşamaması demek. Bu da çiftçinin o noktadan sonra buradan yararlanamaması anlamına geliyor.
Çiftçilerin yaz aylarında suya duyduğu ihtiyaç artıyor. Kuraklık çiftçinin en büyük sorunu olabilir. Hazar gölün durumunu doğrudan hayatta kalmak ile bağdaştırıyor.
“Herkes gölün dönmesini umut ediyor. Geçmişte de kuraklık oldu ama hep geçiciydi. İlk defa böylesini, bu kadar kötüsünü görüyorum. Su hiç bu kadar çekilmemişti. Göl olmazsa ne yaparız bilmiyorum. Herhalde çiftçilik biter burada. Ama herkes gölden kazanıyor hayatını. Göl yoksa burada hayat olmaz.”
Hazer’in bahsettiği gibi göldeki çekilme yalnızca kıyı görüntüsünün değişmesi demek değil. Zaten kaygısı da yalnızca mahsulüyle ve bu yılla sınırlı değil.
Göl seviyesindeki azalma devam ederse suya bağımlı tarımsal üretiminden turizme pek çok konu yöre halkının en önemli gündemi olacak.
Tabandan besleniyor
Sakarya Üniversitesi’nden Doç. Dr. Muhammet Kaçmaz ve Doç. Dr. Mehmet Fatih Döker’in 2021’de yayımladığı bir araştırmaya göre Sapanca Gölü’nü besleyen 15 dere var (Bu sayı Sakarya Büyükşehir Belediyesi’ne göre 11).
“Sapanca Gölü Havzası’nda Arazi Kullanımı ve Mekânsal Değişim” başlıklı bu makalede iki akademisyen derelerin akış miktarının kışın fazla olduğundan yazın ise zayıfladığından bahsediyor ve ekliyor:
“Göle gelen derelerin debileri çok düşük olup bir kısmı yaz aylarında kurumaktadır. Göl daha ziyade tabandan beslenmektedir.”
Haberin başında hikayesi anlatılan Eşme de ismini aslında bundan alıyor. Sahilde çıkan pınar anlamında. Gölde yüzerken bile tabandan çıkan kabarcıkları görmeniz mümkün. Ancak bu kaynaklar da iklim krizi, yağış rejiminin değişmesi ve kuraklık ile aşırısı su tüketimi nedeniyle kuruma riski altında. Eşme’nin karşı kıyısı Sapanca su şişeleme fabrikalarıyla dolu.
Bir dönem bu küçük ilçede 16 su fabrikası faaliyet yürütüyordu. Bugün sayıları 8’e düştü. Belediyenin su şişelemesi için izin verdiği iki firma daha var. Üstelik izin tek bir kaynak için değil. Belediye söz konusu 10 firmaya toplamda 33 su kaynağını kiralamış. Firmalar her gün Sapanca’nın geleceğinden çalmaya devam ediyorlar.
"Mesele yağmurdan önce gölden ne kadar su çektiğimiz"
Kartepe Çevre ve Yaşam Platformu’ndan Hayriye Demiralp’e göre Sapanca Gölü’ndeki su çekilmesi yalnızca ‘kuraklıkla’ açıklamak mümkün değil. Demiralp’in dikkat çektiği asıl konu, göl ve onu besleyen kaynaklar üzerindeki kullanım baskısı.
Göl, Sakarya ve Kocaeli’nin büyük bir kısmına içme suyunu sağlıyor. TÜPRAŞ da petrolü rafine etmek için gölden temiz su çekiyor.
Tüm bunlar saniyede 43,77 litre (yılda yaklaşık 1.4 milyar litre) su şişeleme izni verilen fabrikalarla birleşince göl üzerindeki baskı daha net görülebilir.
Demiralp bunun için “Sapanca bir ekosistem olarak görülmüyor. Tam tersine çevresindeki iki kentin ve sanayinin kullanabileceği bir ‘su deposu’ gibi görülüyor.” diyor.
Ekim ayındaki yağışlarla birlikte su seviyesinin yükselmesini sevindirici bulsa da bu yükselişin sorunun geride kaldığı şeklinde yorumlanmasına karşı çıkıyor Demiralp:
“Sapanca geçen kış tarihinin en düşük seviyesini gördü. Ekolojik yıkım dediğimiz 28 metrelik sınıra yarım metreden az kalmıştı. Mesele burada sadece yağmur yağmaması değil, gölden ne kadar su çektiğimiz ve havzayı nasıl koruduğumuz.
İki şehir, milyonluk nüfus su ihtiyacını buradan karşılıyor. Fabrikalar bu gölün suyunu kullanıyor. Suyu şişelere dolduran fabrikalar Avrupa’dan Orta Doğu’ya, Afrika’ya kadar her yere Sapanca’nın suyunu satıyor.
Bir de Sapanca ve Kartepe’deki aşırı şehirleşmeyi ve betonlaşmayı katın buna. İki ilçenin orman, dere yatağı ve yamaçlara yapılan her müdahale Sapanca’nın ömründen çalıyor.”
Demiralp'in "İki şehir, milyonluk nüfus" diye bahsettiği havza Türkiye nüfusunun yaklaşık yüzde 30’unu barındırıyor. Gölün çevresi 1. ve 3. derecede sit alanı. Ancak buna rağmen yapılaşma ve nüfus artıyor.
Kocaeli için Sapanca’nın önemi özellikle yazın kurak dönemde daha fazla hissediliyor. Çünkü kuraklık dönemlerinde kullanılan alternatif kaynaklardan biri burası. Öyle ki yapımı tartışmalı olan Yuvacık Barajı’na gölden su basılıyor. İSU’nun 2025 faaliyet raporuna göre 2025’teki kuraklık döneminde de göl su temininin sürdürülmesinde belediyeye katkı sağladı. 2024'te sadece Kocaeli gölden 38 milyon metreküpten fazla su çekti. Kullanım hakkı 30 milyon metreküptü.
Demiralp tüm bunlara ek olarak Kartepe'ye yapılması planlanan bir haddehane (demir-çelik eriten fabrikalar) olduğunu söylüyor:
“Biz havzanın geleceği için yeni yapılaşmaya ve kirletici yatırımına izin verilmesi gerektiğini savunurken şimdi bir de haddehane gibi devasa bir proje gündemde. Yıldızlar Yatırım Holding’e bağlı Yıldız Demir Çelik bölgeye haddehane yapmak istiyor. Marmara’nın en büyüğü olduğu söyleniyor.
ÇED raporuna göre günlük 9 bin 836 m³ su ihtiyacı öngörülüyor. Yılda yaklaşık 3.5 milyon m³. Sapanca’nın suyu her geçen gün kıymetlenirken, daha fazla korumaya çalışmamız gerekliyken şimdi bir de bu tesisin yapılmaması için mücadele ediyor yöre halkı. Kuraklık var diyoruz, iklim krizi yaşanıyor diyoruz. Ama elimizdekini korumak yerine onu daha da yıpratıyoruz.”
"Arza değil, talebe yönelik tedbir lazım"
Sakarya Üniversitesi Öğretim Üyesi ve İklim Bilimci Doç. Dr. Mahnaz Gümrükçüoğlu Yiğit ise iklim krizine çekiyor dikkati. Havzanın bir kuraklık trendinde olduğunu ve bu trendin gittikçe daha da sıkılaştığını söylüyor:
“Havzanın yağış döngüsü değişiyor. Elbette iklim krizi bunun en önemli nedeni. Yağış azalıyor, kar kuraklığı yaşanıyor. Yağmur yağdığında daha şiddetli yağıyor. Kısa sürede düşen şiddetli yağmur toprağa sızmak yerine yüzeysel akışa geçiyor. Dereleri taşırıyor ama yer altını besleyemeden akıp gidiyor. Yağmur yağsa bile yeraltı suyu aynı ölçüde beslenemiyor."
Gümrükçüoğlu-Yiğit'in bahsettiği yağış rijimindeki değişikliği veriler de doğruluyor. Tarım ve Orman Bakanlığı'na göre göle yağışlar ve dereler vasıtasıyla gelen son 10 senenin yıllık ortalama su miktarı 124 milyon metreküptü. Ancak son bir yıl içinde 89 milyon metreküpe düştü. Buna karşılık gölden içme-kullanma, sanayi, savaklama ve buharlaşma yoluyla çıkan 161 milyon metreküp su çıktı.
Ayrıca 1991–2020 döneminde havzaya düşen yıllık ortalama yağış 806 milimetreydi. 2025'te bu 600 milimetrenin altında kaldı. Yüzde 25 daha az yağış düştü. Şimdi yetkililer yıllık toplam yağışların yüzde 5'in üzerinde azalması bekleniyor. Ortalama sıcaklığın da 3,8 derece artması.
Gümrükçüoğlu Yiğit gölün geleceği açısından "Acil tedbir" diyor. İlk olarak da insan kullanımınının sınırlandırılmasını öneriyor:
"Sapanca ve çevresindeki ekonomik yapı yıllar içinde değişti. Sanayi büyüdü, şehirleşme arttı. Bu da gölü kullanan nüfusu artırdı. Tarım alanlarının önemli bölümünün turizm ve hizmet sektörüne kaydı. Su talebi büyüdü. Artış bu şekilde devam ettiği ve kullanımda herhangi bir tasarruf yapılmadığı, su talebinde bir azaltım olmadığı sürece tehlike devam edecek.”
Bu nedenle göle başka kaynaklardan su aktarmayı veya yeni içme suyu kaynakları yaratmayı tek başına çözüm olarak görmüyor akademisyen. İklim değişikliğiyle birlikte yağış karakterinin değiştiğine vurgu yapıyor bir kez daha ve şunu öneriyor:
"En temelde arza yönelik tedbirler değil, talebe yönelik tedbirler gerekiyor. Tartışmanın yönü sürekli yeni su kaynaklarının devreye sokulmasına çevriliyor. Oysa kayıp-kaçağın azaltılması, daha az su tüketen kent peyzajları oluşturulması ve evlerden kamu tesislerine kadar suyun daha verimli kullanılması gibi adımlar aynı ağırlıkta gündeme gelmiyor.
Bu tür tedbirleri, tasarrufa yönelik, daha az suyu daha verimli kullanmaya yönelik tedbirleri eyleme geçirmediğimiz sürece sürekli ‘biraz indi, iki santim çıktı, on santim indi’ diye konuşmaya devam ederiz.”
Gölün kendini yenileyememesinin yalnızca su seviyesinde düşüş anlamına gelmediğini de söylüyor Gümrükçüoğlu Yiğit. Ona göre uzun vadede su tabakalarının yenilenememesi, ekosistemin zarar görmesi ve su kalitesinin bozulması, Sapanca tamamen kurumadan da gölün kullanılabilirliğini tehlikeye atabilir.
Ancak o Sapanca’nın geleceği konusunda tüm bu tabloya rağmen umutsuz değil. Gölün yaşayan bir ekosistem olduğunu, insan baskısının azaltılması halinde gölün kendini yenileyebileceğini söylüyor ve Sapanca’nın geleceğini belki de en iyi özetleyen cümleleri ekliyor:
“İnsan hatalarını ortadan kaldırırsanız elbette ki toparlanabilir Sapanca. Göller yaşayan bir ekosistemdir. Bir gölün kendi kendini yenilemesine izin verirseniz eski haline dönebilir, kendini yenileyebilir."
(HA)
