Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP31’in Antalya’da açıldığı 9 Kasım’da The New York Times (NYT), Avrupa’nın plastik atıklarının Türkiye sahillerine nasıl ulaştığını inceleyen bir araştırma yayımladı.
Ben Hubbard ve Şafak Timur’un, Emin Özmen’in fotoğraf ve görüntüleriyle hazırladığı haber, Adana’daki geri dönüşüm tesislerinden sulama ve drenaj kanallarına, Seyhan Nehri’nden Akdeniz’e uzanan plastik kirliliğini izliyor.
Türkiye’de çevre örgütlerinin, bilim insanlarının ve bölge sakinlerinin yıllardır gündeme getirdiği soruna ilişkin araştırma; saha gözlemlerini, bilimsel ölçümleri ve yerel tanıklıkları bir araya getiriyor. Gazete, Türkiye’nin COP31’de tanıttığı “Sıfır Atık” girişiminin yanında atık ithalatının çevresel sonuçlarına yer veriyor.
NYT’nin AB ve Britanya ticaret verilerinden aktardığına göre, bu ülkelerden Türkiye’ye gönderilen plastik atık miktarı 2025’te 700 bin tonu aşarak rekor kırdı. Gazete, ithal edilen atıkların önemli bölümünün geri dönüştürüldüğünü, bir bölümünün ise yerli atıklarla birlikte çevreye karıştığını belirtiyor.
Muhabirler, Adana çevresindeki kanallarda, tarım alanlarında ve kıyılarda Fransa’dan mozzarella, Hollanda’dan ıslak mendil, İspanya’dan makarna ve Almanya’dan gübre ambalajlarına rastladı. Britanya’dan gelen dondurma kaplarının üzerinde tüketicileri geri dönüşüme çağıran yazılar vardı.
İki kanalda mikroplastik yoğunluğu 21 ve 132 katı
Haberin öne çıkardığı bulgulardan biri, kirliliğin yalnızca yasa dışı atık dökümünden kaynaklanmaması. Plastiklerin ayrıştırılması, yıkanması ve parçalanması sırasında oluşan atıklar da su yollarına karışıyor.
Adana’daki iki kanalı inceleyen bilim insanları, geri dönüşüm tesislerinin aşağı kesimlerinde mikroplastik yoğunluğunun yukarı kesimlerde ölçülen düzeyin bir kanalda 21, diğerinde 132 katı olduğunu belirledi.
Araştırmanın yazarlarından, Çukurova Üniversitesi’nden deniz biyoloğu Sedat Gündoğdu, gelişmiş ülkelerin atıklarının çevresel ve sağlık maliyetlerini daha az gelişmiş ülkelere aktarmasını bir tür sömürgecilik olarak niteledi:
“Bu geri dönüşüm değil. Bu, kirliliğin başka bir ülkeye aktarılması.”
NYT muhabirleri, Adana’nın ana drenaj kanalında denize doğru taşınan küçük, renkli plastik parçaları gördü. Uzmanların geri dönüşüm işlemlerinden kaynaklandığını belirttiği bu parçalar, yer yer köprülerin altında birikerek plastik adacıkları oluşturuyordu. Kanal, Akdeniz’e ulaşmadan önce Seyhan Nehri’ne bağlanıyor.
Karaçerçili köyünde çiftçilik yapan 40 yaşındaki Cumali Uçaroğlu, sulama pompasını tıkayan parçalanmış plastikleri temizlerken gazeteye şöyle konuştu:
“Motor parçalanmış plastikle dolu. Bunların hepsi plastik geri dönüşüm fabrikalarından geliyor.”
Denize yakın Baharlı Köyü'nde balıkçılık yapan Tufan Tuna ise “Balıkların içinde plastik buluyoruz” dedi.
Antalya kıyılarında benzer plastik parçaları
Akdeniz Üniversitesi’nden deniz bilimci Olğaç Güven, 2022’de Adana’nın güneyindeki sahillere vuran parçalanmış plastiklerin kaynağını Adana’daki kanallara kadar izlediğini ve bulgularını Çevre Bakanlığı’na bildirdiğini söyledi.
Güven’e göre son iki yaz boyunca Antalya kıyılarında da benzer parçalar görüldü. Plastiklerin mekanik olarak kesilmiş olması, geri dönüşüm tesislerinden kaynaklandıklarına işaret ediyor. Ancak NYT, atıklar uzaklaştıkça kaynaklarını kesin biçimde belirlemenin güçleştiğini vurguluyor.
Güven, kirliliğin turizme etkisini şu sözlerle anlattı:
“Burada sattığımız şey güneş ve deniz. Kirlenmiş bir deniziniz varsa satacak hiçbir şeyiniz kalmaz.”
Antalya kıyılarındaki kirlilik, Almanya kamu yayıncısı ZDF’nin 28 Ekim’de yayımladığı araştırmada da ele alınmıştı. ZDF’ye konuşan Çıralı muhtarı Salih Sarıca, sahillere vuran parçalanmış plastiklerden ziyaretçilerin şikâyet ettiğini, bazı konukların gelecek yıl yeniden gelmek istemediklerini söyledi.
Kurum: “Biz çöp ithal etmiyoruz”
Türkiye’nin COP31’de öne çıkardığı girişimlerden biri, Emine Erdoğan’ın öncülüğünde yürütülen “Sıfır Atık” programı. Konferans katılımcılarının ziyareti için bir Sıfır Atık Müzesi de hazırlandı.
NYT’nin Adana kıyılarındaki Avrupa menşeli atıkları sorduğu Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, bunların yasa dışı ithal edildiğini, sorumlu şirketlere ceza verildiğini veya faaliyetlerinin durdurulduğunu söyledi. Şirketlerin adlarını açıklamadı.
“Biz çöp ithal etmiyoruz” diyen Kurum, geri dönüştürülebilir malzemelerle çöp arasında ayrım yaptı.
Kurum, geçen ay gazetecilere yaptığı açıklamada ise plastik üreticilerinin talebini karşılamak için geri dönüşüm sektörünün ithal atığa ihtiyaç duyduğunu söylemişti. Yerli atıkların geri dönüşüm oranı yükseldikçe ithalatın azalacağını savunmuştu.
Bakanlığın eylülde Adana’daki 170 tesiste yaptığı denetimlerde, çevre mevzuatına aykırılıklar nedeniyle 12 tesisin faaliyetleri durdurulmuştu. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı da ekimde, tehlikeli ve geri dönüştürülemeyen atıkların ithalatının yasak olduğunu, yalnızca belirlenen koşulları karşılayan geri dönüştürülebilir malzemelerin ithalatına izin verildiğini açıklamıştı.
AB’nin yeni yasağı Türkiye’yi kapsamıyor
Avrupa Komisyonu sözcüsü, NYT’ye yaptığı açıklamada, AB’nin atık sorununu üçüncü ülkelere ihraç ettiği yönündeki görüşü reddetti. Atık ihracatının sıkı kurallara tabi olduğunu ve alıcı ülkelerin atıkları çevreye uygun biçimde işleyip işleyemediğinin izlendiğini belirtti.
Komisyonun eylülde yayımladığı verilere göre AB, 2025’te Birlik dışına yaklaşık 1,4 milyon ton plastik atık gönderdi. Bunun 510 bin tonu Türkiye’ye gitti. Yalnızca AB ülkelerini kapsayan bu miktar, NYT’nin Britanya’yı da dahil ederek aktardığı 700 bin tonun üzerindeki toplamdan farklı.
Komisyon, Türkiye’nin mevzuatını güçlendirdiğini ve denetimleri artırdığını kaydetmekle birlikte, ithal atıkların nasıl işlendiğini değerlendirmek için daha fazla bilgi gerektiğini bildirdi.
AB’nin yeni atık sevkiyatı düzenlemesi kapsamında, 21 Kasım 2026’dan itibaren OECD üyesi olmayan ülkelere plastik atık ihracatı yasaklanacak. Türkiye, OECD üyesi olduğu için bu yasağın kapsamına girmiyor. Komisyonun OECD ülkelerine yönelik plastik atık ihracatını izleme yükümlülüğü ise sürüyor.
Adana’da geri dönüşüm faaliyetlerinin yoğunlaştığı Onur Mahallesi’nin yerel yöneticisi Burhan Kurt, NYT’ye yaşananları şu sözlerle anlattı:
“Bu mahalle çöple kaplı. Avrupa’nın çöplerinin adresi neden Adana?”
(AEK)
