İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Orman Fakültesi Öğretim Üyesi Prof Dr. Doğanay Tolunay, Brezilya’nın COP 30 toplantısında önerdiği ormansızlaşmayı durdurmaya dair önerdiği yol haritasının Antalya’da gündeme geldiğini belirtiyor. Tolunay, Türkiye’nin karbon yutağı olan ormanların tuttuğu karbon miktarının 2021 yılındaki orman ürünleri ihracatı nedeniyle azaldığını vurgularken, Türkiye’nin orman varlığını korumak için ormanlarda madencilik, yenilenebilir enerji ve altyapı projelerine verilen izinlerin zorlaştırılması gerektiğini söylüyor.
Aslında doğrudan ormanlarla ilgili bir başlık yok. Daha çok Rio sinerjisi içinde dolaylı olarak ormanlar geçiyor. Aynı zamanda, özellikle azaltım ayağında, gönüllü karbon mekanizmaları ve karbon piyasaları kapsamında ormanlar; ağaçlandırma, yeniden ağaçlandırma ve karbon projeleri üzerinden ele alınıyor.
Eksiklik aslında beklediğimiz şeylerden bir tanesi: Özellikle orman yangınlarının çok sık yaşandığı Akdeniz coğrafyasında, ormanların doğrudan ana gündem maddelerinden biri olmasını bekliyorduk.
Ancak COP31’den hemen önce, bir önceki dönem başkanı Brezilya tarafından “Ormansızlaşma Yol Haritası” adı altında bir rapor açıklandı ve o rapor buraya geldi. Yol haritasının burada da ana gündem ve ana kararlar dışında ele alınması bekleniyor.
Brezilya’nın sunduğu yol haritasında öncelikle durum tespiti var ve çok çarpıcı tespitler bulunuyor. Ormansızlaşma ve orman tahribatının durdurulmasına yönelik alınmış bir sürü karar var; bunun içinde Kyoto da var, REDD ve REDD+ gibi mekanizmalar da var. Buna rağmen ormansızlaşmanın devam ettiği, bunun büyük çoğunluğunun da tropikal ormanlarda yaşandığı belirtiliyor. En son on yıllık dönemde, 2015–2025 arasında, büyük çoğunluğu tropikal ormanlarda olmak üzere yaklaşık 10,9 milyon hektarlık bir ormansızlaşma olduğu rapora girmiş.
Evet, 90’lı yıllarda bu 17 milyon hektardı. Ormansızlaşma hızı biraz azalmış olsa da özellikle iklim değişikliğinin etkisiyle, örneğin 2050 yılında Amazon ormanlarının yüzde 15 ila 45’inin yok olma sürecine girebileceği öngörülüyor. Benzer şekilde, kuzey enlemlerinde, boreal ormanlar dediğimiz Alaska ve Sibirya gibi bölgelerdeki ormanların da özellikle sıcaklık, kuraklık ve yangınlar nedeniyle tehdit altına girebileceği öngörülüyor.
Özellikle şu vurgu yapılıyor: İklim değişikliğinin dokuz devrilme noktasından ikisi ormanlarla ilgili. Amazon ormanlarının ve boreal ormanların yok olması… Devrilme noktasında, onları kaybettiğimiz andan itibaren artık geri dönüş yok ve iklim değişikliği hızlanarak devam edecek.
Yol haritası buna dikkat çekerek giriş yapıyor. Ardından, öncelikle ekolojik değeri yüksek ormanların mutlaka koruma altına alınması önerisini getiriyor. İkinci olarak, tahrip olmuş ormanların ve arazilerin restorasyonu var. Ağaçlandırma diyemiyoruz; ormanlaştırma çalışmaları ve özellikle yangınlar sonrasında yeniden ormanlaştırma gibi çözüm önerileri var.
Her şeyde olduğu gibi bütün bu COP’larda konu son yıllarda hep finansmana geliyor. Zaten Belém’de de özellikle Amazon ormanlarıyla ilgili bir girişim yapılmıştı. Amazon ormanlarına, daha doğrusu tropikal ormanlara sahip ülkeler finansman talebinde bulunmuşlardı. Korudukları alan başına belli meblağlar talep etmişlerdi. Bunlar üzerinde anlaşılamadı.
Ama Brezilya’nın yol haritası, bunun bir mekanizma olarak ele alınması gerektiğini söylüyor ve bu finansmanın kredi değil, ağırlıklı olarak hibeler şeklinde sağlanmasını öneriyor.
Peki, Türkiye’ye dönersek, Türkiye’de ormanların durumu nasıl? Yutak alanların tuttuğu sera gazı miktarına baktığımızda bir azalma eğilimi görüyor gibiyiz. Burada bir tehlikeden bahsediyor muyuz? Türkiye’nin yutak alan miktarını artırmak ya da mevcut hâliyle korumak mümkün mü? Gidişatı, eğilimi nasıl değerlendiriyorsunuz?
Aslında Türkiye’nin orman alanlarını çok fazla artırma şansı yok. Mevcut orman alanlarının sınırına gelmiş durumdayız. Türkiye’ye baktığımızda 78 milyon hektar alanımız var. Bunun yaklaşık yüzde 30’u orman. Ekilebilir alanlarımız yaklaşık 25 milyon hektar; o da yüzde 30–32’ye geliyor. Bozkır, otlak ve mera olarak değerlendirebileceğimiz alanlar var. Bu alanlar da yüzde 15–20 civarında.
Dolayısıyla “Ormanı genişletelim” dediğimiz zaman tarım alanlarına giremiyoruz. Otlak alanları da ağaçlandırmamız doğru değil çünkü hayvancılık için de gerekli bu alanlar. Geri kalan yerler ise taşlık, kayalık; iklim uygun değil. Örneğin Konya’nın her tarafını ağaçlandıramazsınız, yetişmez. İklim kurak. Aynı zamanda orası bozkır; ayrıca bir ekolojik önemi var.
Bizim şu anda 23,4 milyon hektar orman alanımız var. Belki 24 milyon hektar yaparız. Dolayısıyla orman alanlarımızı çok genişletme şansımız yok.
Türkiye’nin iklim şartları nedeniyle ormanlarımızın çok hızlı büyüyüp atmosferden çok fazla karbon tutma potansiyeli de yok. Ormanların dağlık, taşlık alanlarda olması nedeniyle ağaçlarımız yavaş büyüyor. Yavaş büyümesi de daha az karbon tutması demek.
Bizim ormanlarımızda durum şöyle: Hiç ağaç kesmezseniz ormanlarımız bir yılda atmosferden en fazla 100 milyon ton karbondioksit eşdeğeri karbon alabiliyor.
Ama zaman zaman odun üretimi artıyor. 2021 yılında çok artmıştı, çok fazla odun üretimi yapılmıştı. Sonra biraz azaldı. Çok odun kestiğimiz 2021 yılında ormanların tuttuğu karbon miktarı 45 milyon ton civarına düştü. Sonra odun üretimi azaldığı için ormanların tuttuğu karbon miktarı en son 68 milyon ton civarına çıktı.
Ama bu 68–70 milyon tonu 150–200 milyon tona çıkarabilme şansımız yok. Bu nedenle net sıfır emisyon hedefi için 580 milyon ton civarında olan emisyonları azaltmamız, buna öncelik vermemiz gerekiyor. Ağaçlandırmadan çok mevcut ormanları korumamız gerekiyor ki bunu da ayrıca tartışmamız lazım.
Özellikle elektrifikasyonda yenilenebilir enerjiye önem veriyoruz ama yenilenebilir enerji tesislerinin orman alanlarında yapılması da ciddi bir sorun. Bu nedenle var olan ormanları korumamız gerekiyor.
Ormanlarımızın yaklaşık yüzde 40’ı bozulmuş, tahrip olmuş ormanlar; ağaçların çok seyrek olduğu yerler. Buraları çok hızlı bir şekilde rehabilitasyon ve restorasyon kapsamına almamız gerekiyor.
Çok kısa bir soru: Türkiye’de orman varlığını korumamız için ilk üç madde ne olmalı ya da ormanları tehdit eden ilk üç etken nedir?
Ormanlarımızda madencilik için ve kamu yararı ile zaruret gerekçesiyle yol, köprü, havaalanı, yenilenebilir enerji tesisi gibi kullanımlara izin ve irtifak hakkı vermememiz ya da bunları çok sıkı koşullara bağlayarak vermemiz gerekiyor.
Ormanların parçalanmasını artırmamamız gerekiyor. Çünkü özellikle 2/B gibi, zamanla ormandan açılmış yerleri sattığımız için yavaş yavaş buralarda yapılaşma başladı. İnsan ormanın içine çok fazla girdikçe yangın riski artıyor.
Üçüncüsü de şu: Biz özellikle oduna dayalı ürünleri yurt dışına satıyoruz. Ekonomik olarak ciddi bir gelir elde ediyoruz; 5 milyar dolar civarında. Ama sattığımız ahşap esaslı mamul ürünlerle aslında 3–4 milyon ton karbondioksidi de yurt dışına satmış oluyoruz. Bu da bizim envanterimizde emisyonmuş gibi görünüyor.
Dolayısıyla bu üçünü yapmamamız lazım. Ormanlardan kendimize yetecek kadar yararlanmamız, döviz kazanmayı önceliklendirmememiz gerekiyor. Ormanlarımızı korumamız, alanlarını artırmamız ve parçalanmış, tahrip olmuş ormanları da yeniden eski hâline getirmeye çalışmamız gerekiyor.
(ÖG/Mİ)
