“Yapay Zekânın Politik İnşası” dosyamızın bu bölümünde feminist bilim ve teknoloji çalışmaları alanından Neda Atanasoski’yi konuk ediyoruz. Maryland Üniversitesi Harriet Tubman Kadın, Toplumsal Cinsiyet ve Cinsellik Çalışmaları Bölümü’nün başkanı olan Atanasoski teknolojiyi ırksal kapitalizmin, emperyalizmin ve savaşın tarihiyle birlikte inceliyor. Kalindi Vora ile yazdığı “Surrogate Humanity” (İkame İnsanlık) kitabında robotların ve yapay zekânın insanı angarya işten kurtaracağı vaadini ırksallaştırılmış, cinsiyetlendirilmiş ve sömürgeleştirilmiş emeğin tarihi üzerinden ele alıyor ve bu vaadi teknoliberalizm olarak adlandırıyor. Atanasoski son dönemde bakım ve duygusal destek alanına yönelen yapay zekâ modellerini “yapay feminist zekâ” kavramıyla tartışıyor. Yapay zekânın arkasında görünmez kılınan ev ve bakım emeğini, hemşireler işten çıkarılırken huzurevlerine satılan bakım robotlarını, savaşların insani müdahale ve demokrasi diliyle meşrulaştırılmasını ve yapay zekâya karşı mücadelelerin nasıl buluşabileceğini Atanasoski’yle konuştuk.

Yapay Zekânın Politik İnşası
Yapay Zekânın Politik İnşası serimiz boyunca yapay zekâyı Matteo Pasquinelli’nin izinden emeğin ve toplumsal ilişkilerin zekâsı olarak ele alıyor, makineye gömülen bilginin kolektif işçinin bilgisi olduğunu savunuyoruz. Bu emek tarihinde ev, bakım ve duygulanım emeği çoğu zaman görünmez kalıyor. Bu okumayı feminist bir çerçeveyle nasıl değerlendirirsiniz?
Tamamen katılıyorum. Feminist bilim ve teknoloji çalışmaları alanında çalışan biri olarak yıllardır yazılarımda yapay zekânın soykütüklerini, teknolojik tasarımı ve farklı “zekâ” anlayışlarını inceliyor, Sanayi Devrimi’ni ve ona özgü işçi modelini de otomatik sistemlerin gelişip yayılmasındaki tarihsel uğraklardan yalnızca biri olarak ele alıyorum. Yapay zekâ dahil bugünkü teknolojik ortamı tam olarak anlamak için sömürgeciliğe, köleliğe ve toprak gaspına dayanan emek tarihiyle de yüzleşmemiz gerekir, çünkü hangi teknolojileri arzuladığımıza ve bunların neden yatırıma değer görüldüğüne dair yerleşik kanaatlerimizi bu tarih biçimlendiriyor.
Üzerine çokça yazdığım sorulardan biri, üretken yapay zekâ dahil bugünkü yapay zekâ modellerinin soyağacını ırksal kapitalizmin, köleliğin ve yeniden üretim emeğinin tarihleri üzerinden yeniden kurduğumuzda bu modelleri kavrayışımızda nelerin değiştiğidir. Kalindi Vora ile 2019’da yayımladığımız Surrogate Humanity: Race, Robots, and the Politics of Technological Futures (İkame İnsanlık: Irk, Robotlar ve Teknolojik Geleceklerin Siyaseti) kitabında bu soruyu ele aldık ve “teknolojinin ikame etkisi” dediğimiz şeyin, bir teknolojinin normalde insanın kol gücünü ya da zihinsel becerisini gerektiren işleri sihirli bir biçimde kendi başına yapabildiğine inandığımızda ortaya çıktığını savunduk. Oysa teknolojilerin çoğu özerk olmaktan çok uzak. Araştırmamızda insanların otomatikleşmesini en çok istediği işlerin, kültürel olarak sıkıcı, tekrara dayalı, yaratıcılık gerektirmeyen ve bu yüzden istenmeyen işler sayılanlar olduğunu gördük. Temizlik, şoförlük, yaşlı bakımı ya da müşteri hizmetleri bunlar arasında. Bu işler otomatikleşirse daha değerli uğraşlara zaman kalacağı düşünülüyor.

Daha fazla boş zamana sahip olmak elbette çok cazip. Ancak yakından bakıldığında, makinelerin kolayca devralabileceği düşünülen işlerin birçoğunu yapmak hiç de kolay değil. Aslında bu işler çoğu zaman özen ve yaratıcılık ister, yemek yapmanın ya da çocuk bakmanın ne kadar yaratıcılık gerektirdiğini düşünün! Robotlar, bulaşık makinesini doldurmak gibi insanlar için görece kolay olan fiziksel işlerde de çok zorlanıyor. Hizmet ve bakım işleri genellikle değersiz görülür, ama bunun nedeni gerçekten vasıf gerektirmemeleri değil, tarihsel olarak kadınlar, Küresel Güney’deki işçiler ve beyaz olmayanlar tarafından yapılmış olmalarıdır. Otomatikleştirilebilecek kadar vasıfsız sayılan iş, çoğu zaman ücret ödenmeye değer görülmeyen iştir de (ev kadınının işi gibi). Öte yandan ev kadınının ücretsiz emeği hikâyenin yalnızca küçük bir parçası. Angela Davis’in 1981’de yazdığı gibi, beyaz kadınlar ev işinin ya da ev kadınlığının ücretsiz olmasından yakınırken ABD’deki Siyah kadınlar nadiren bu konumda oldu. Ev işi ve çocuk bakımı yaptılar, ama köleliğin kaldırılmasından sonra bunu çoğunlukla ücret karşılığında, başkalarının evinde hizmetçi olarak yaptılar. Üstüne bir de kendi evlerinde çalıştılar. Bugün bile ABD’de ücretli ev işlerinin yüzde 50-60’ını Latin Amerika kökenli, Asyalı ve Pasifik Adalı, Siyah ve göçmen kadınlar yapıyor.
Bugün Kuzey Amerika’da birçok insan için yapay zekâ destekli akıllı ev (sesli asistanlar ve akıllı termostatlar gibi birbirine bağlı cihazlarıyla), hizmet, destek ve toplumsal yeniden üretim alanındaki ırksallaştırılmış ve cinsiyetlendirilmiş emeği görünmez kılan mimarinin, tabiri caizse, mirasçısı. İstendiği anda hazır olan ama göze görünmeyen hizmet ideali, oturma odası gibi misafirlere açık mekânları ve hizmetçilerin gerektiğinde içinden çıkıp geldiği gizli geçitleri olan eski malikânelerin tasarımına da işlemiştir. Hizmetçilerin ve kölelerin kaldığı yerlerin çatı katlarında, bodrumlarda ya da ayrı binalarda olduğunu hatırlayalım. Hizmetçilerin hem her an el altında hem de görünmez olması beklenir. Aynı beklentinin bugünkü biçimini telefon arayüzlerinde görüyoruz, ekrandaki bir uygulamaya dokunarak bir araç (ve bizi götürecek bir sürücü) çağırabiliyoruz! İstendiği anda hizmet almayı mümkün kılan sömürü yapıları ise kullanıcıdan gizlenir.
“Faşizmin giderek daha belirgin olduğu bir siyasi dönemdeyiz”
Yapay zekâ şirketleri bugün yazı, kod ve görsel üretimi gibi zihinsel ve yaratıcı emeği otomatikleştiriyor, veri etiketleme ve içerik denetimi gibi tekrarlı işler ise büyük ölçüde Küresel Güney’deki işçilere kalıyor. Makinelerin devraldığı varsayılan emeğin tarihsel olarak ırksallaştırılmış, cinsiyetlendirilmiş ve sömürgeleştirilmiş işçilere ait olduğunu söylüyor ve bu fanteziyi teknoliberalizm olarak adlandırıyorsunuz. Silikon Vadisi liberal söylemi bırakıp devlet aygıtıyla ve orduyla açıkça iç içe geçtikten sonra bu kavramın işlerliğini nasıl değerlendiriyorsunuz?
Kalindi ile teknoliberalizm kuramını 2017’de, Donald Trump’ın başkanlığa ilk kez seçilmesinin hemen ardından geliştirmeye başladık. ABD siyasetinde illiberal eğilimler o zaman da belirginleşiyordu, ama beyaz yakalı denen işlerin otomatikleşeceği korkusu bugünkünden çok daha azdı. Trump, göçmenlerin “çalışkan Amerikalıların” işlerini, özellikle imalat ve madencilik işlerini ellerinden almasını önlemek için sınıra duvar örmekle tehdit ediyordu ve teknoloji sektörünün önde gelen isimleri buna karşı pek çok yazı yayımladı. İster inanın ister inanmayın, o dönemde Trump’a karşı çıkan Elon Musk’ın da savunduğu teknoliberal argümana göre Amerikalıların işlerini göçmenler değil robotlar alıyordu.
Teknoliberal dünya görüşü, bütün insan emeğinin eşit ölçüde tehdit altında olduğu, tümüyle otomatikleşmiş ve yapay zekâyla donatılmış bir gelecek karşısında insanlık farklılaşmamış tek bir bütünmüş gibi davranır. Irk ve cinsiyet temelinde tarih boyunca birikmiş eşitsiz kırılganlıkları, hele bunların dünya ölçeğinde nasıl dağıldığını hiç hesaba katmaz. Bence bu bugün de geçerli. Bu yüzden kitlesel işsizliğe çare olarak sunulan robot vergisi ve evrensel temel gelir gibi teknoliberal öneriler, kapitalist teknolojik ivmeciliği kaçınılmaz sayıp destekleme riskini taşır ve riskin eşitsiz dağılımı, katmanlaşma ya da sömürü üzerine tartışmaların önünü kesebilir. Örneğin sorunuzda da belirttiğiniz gibi, zihinsel ve yaratıcı işin otomatikleşmiş gibi görünmesi hâlâ, şiddet ya da ırkçılık içeren içeriklerin ayıklanması gibi dışarıya yaptırılan ve yapanlar için ağır, çoğu zaman da korkunç olan işlere dayanıyor.
ABD’nin siyasi ortamı bugün kuşkusuz 2017’dekinden çok farklı ve kaygı verici. Faşizmin giderek daha belirgin olduğu, göçmenlere, demokratik kurumlara ve içi ne kadar boş olursa olsun vaktiyle verilmiş herkesi kapsama vaatlerine açıktan saldırıldığı bir siyasi dönemdeyiz. Sizin de belirttiğiniz gibi Silikon Vadisi ABD devlet aygıtıyla bütünleşiyor gibi görünüyor (Musk’ın DOGE üzerinden yetkileri ele geçirmesi bunun en açık örneklerinden). Ancak ABD’deki faşist oluşumların, liberal kurumların içinde zaten birikmiş olan, hak vaadi ile ırksallaştırılmış mülkiyet rejimlerinin, biçimsel eşitlik ile maddi mülksüzleştirmenin kesiştiği yerlerde ortaya çıkan çelişkilerden beslendiğini unutmamak gerekir. Ayrıca ABD’de devlet ile şirketlerin iç içe geçmesinin, Kuzey Amerika’daki sömürgeci yerleşimi ve soykırımı finanse eden özel İngiliz şirketlerinden 19. yüzyılda devlet sübvansiyonu alan demiryolu tekellerine uzanan uzun bir tarihi var. Dolayısıyla bugünü istisnai bir an olarak görmemek ve hangi tarihsel temellerin bugün tekrar tekrar ortaya çıktığını sormak çok önemli.
“'Ev', her zaman toplumsal normları yeniden üreten bir teknoloji oldu”
Bugün milyarlarca insanın yazışması ve duygusal ifadesi eğitim verisi olarak toplanıyor, Nijerya ve Hindistan’da insanlar robotik şirketlerine veri göndermek için ev işi yaparken kendilerini kaydediyor. Leopoldina Fortunati gibi isimler bu yıl yapay zekânın toplumsal yeniden üretim alanına neden el koyduğunu soruyordu. Siz bu soruya nasıl yanıt verirsiniz?
Bu çok önemli ve karmaşık bir soru. İnsanlar yapay zekâyı arkadaşlıktan ve “giyilebilir anneler”den kişisel asistanlara, kıyafet seçen, yemek planlayan, tatil rezervasyonu yapan yapay zekâ ajanlarına kadar her iş için giderek daha çok kullanıyor ve toplumsal yeniden üretim alanı, otomasyon yoluyla çitlemenin ve kârın yeni bir sahası gibi görünüyor. Öte yandan Nassim Parvin ile birlikte hazırladığımız 2025 tarihli Technocreep and the Politics of Things Not Seen (Ürkütücü Teknoloji ve Görülmeyen Şeylerin Siyaseti) kitabında savunduğumuz gibi, yapay zekâ sermayesinin toplumsal yeniden üretim alanını otomatikleştirmesinin tek nedeni her alanda artan verimlilik beklentisi ve baskısı değil, gerçi bu da sorunun bir parçası. Daha da önemlisi, burada ev, özel alan, yakınlık ve arzuya dair kapitalist normlar yeniden onaylanıyor. Bu yüzden ev ya da romantik ilişki gibi mahrem alanların masumiyetini, saflığını ya da sahiciliğini korumaya yönelik eleştirel olmayan girişimlere baştan kuşkuyla bakmalıyız.

Örneğin kitabın “Akıllı Evler” bölümünde Nassim ile, Alexa ve Siri gibi kadın kimliği verilmiş dijital ev asistanlarından otomatik güvenlik sistemlerine kadar evin işleyişini otomatikleştiren pek çok teknolojiyi inceliyoruz. Birçok insan bu akıllı cihazları yararlı buluyor, ama cihazlar gözetim yoluyla mahrem alanımıza girdiğinde ürkütücü gelmeye başlıyor. Roomba süpürgelerin izinsiz kayıt yapması ve tuvaletteki insanların da yer aldığı fotoğrafların sosyal medyaya düşmesi (fotoğrafları, yapay zekâyı eğitmek için ses ve görüntü verisi etiketleyen taşeron veri işçileri paylaşmıştı) bunun bilinen bir örneği. Bu çok rahatsız edici. Yine de Nassim ile kitabımızda, böyle durumlarda refleks olarak verilen tepkinin, yani teknolojik gözetime karşı mahremiyet hakkı talep etmenin siyaseten sınırlı kaldığını savunuyoruz. Mahremiyet siyaseti, ABD hukukunun güvence altına aldığı ırksallaştırılmış ve cinsiyetlendirilmiş mülkiyet ilişkilerinin ideallerini sürdürür. Bu nedenle ABD’de mahremiyetin tarih boyunca yalnızca bazı kesimlerin sahip olduğu bir şey olduğunu hatırlatıyoruz. Siyahlar, Yerliler ve göçmenler hiçbir zaman mahremiyet hakkına sahip olmadı, her zaman yoğun gözetim ve polis denetimi altında tutuldu. Plantasyon ekonomileri köleleştirilmiş insanların gözcüler tarafından izlenmesine dayanıyordu, bugün de Siyahların ve diğer beyaz olmayanların yaşadığı mahallelerde güvenlik adına kullanılan gözetim teknolojileri, artan polis denetimini sürdürüyor.
Bir siyaset olarak mahremiyet yalnızca beyazlıkla değil, evin dışarıdaki tehdit ve tehlikelere karşı sınırları sıkı sıkıya korunması gereken bir birim olduğu fikriyle de bağlantılıdır. Böyle bir siyaset ortak yaşama ve ittifak kurmaya karşıdır. Sonuçta “ev” de her zaman toplumsal normları yeniden üreten bir teknoloji olmuştur.
“Yapay zekâ bakım alanının her yerinde”
Yapay zekâ şirketleri kamusal bakım altyapılarının çöktüğü bir dönemde bakım ve üreme sağlığı alanlarına yöneldi. Hemşireler yapay zekâ gerekçesiyle işten çıkarılırken huzurevlerine empati vaadiyle bakım robotları satılıyor. Feminist hareketin kamusal bakım talebi ile sermayenin bakımı bir birikim alanı olarak keşfetmesi arasında nasıl bir ilişki görüyorsunuz?
Temmuz 2026’da New York’ta onlarca yıllık deneyimi olan 12 hemşire, yaptıkları işi güya yapay zekâ yapabileceği için işten çıkarıldı. Oysa Onkoloji Hemşireliği Derneği’nin aktardığına göre Amerikalıların neredeyse yarısı nitelikli sağlık hizmetine erişemiyor ya da bunun parasını ödeyemiyor, sağlık krizinden en çok etkilenenler de düşük gelirli, Latin Amerika kökenli ve Siyah haneler. ABD’de yasalar değişiyor, Roe v. Wade kararı[1] iptal edildi, kadınlar üreme konusunda seçim hakkını ve sağlık hizmetine erişimi yitiriyor ve yardım için sohbet robotlarına başvuruyor. Menopoz gibi az araştırılmış alanlarda da bakımdaki boşlukları yapay zekâ dolduruyor. Yapay zekâ bakım alanının her yerinde.
Son zamanlarda “şefkatli” yapay zekâdaki bu gelişme üzerine düşünüyor ve Yapay Feminist Zekâ dediğim şeye dikkat çekmeye çalışıyorum. Yapay zekâdaki “zekâ” uzun yıllar komuta, kontrol, mantık, oyunu kazanmak gibi erkeklikle özdeşleştirilen idealler üzerinden tanımlandı. Yapay zekânın geleneksel başarı ölçütlerinden birinin satrançta kazanmak olduğunu hatırlayın. Ancak üreme sağlığı sohbet robotlarında, kadınlara menopoz ya da (istenen veya istenmeyen) gebelik konusunda tavsiye veren sohbet robotlarında, huzurevlerine ve hastanelere giren yapay zekâ ve robotlarda görüyoruz ki geleneksel olarak kadınlara ait sayılan bir emek ve bilgi alanı olan bakım, artık otomatik sistemlerde giderek daha çok bir zekâ biçimi olarak sahipleniliyor. Bakımı zekâ olarak tanımlamak feminist bir adım gibi görünebilir, ama daha önce de savunduğum gibi bu Yapay Feminist Zekâ’dır. Benim feminist bir yapay zekâ tahayyülü olarak düşündüğüm şeye maddi olarak dayanmaz. İşini kaybeden hemşireler ve yapay zekâ ekonomisini ayakta tutan düşük ücretli taşeron işler gösteriyor ki yapay feminist zekânın derdi işçi hakları değil. Amerikalıların sağlık hizmetine ve evde bakıma erişimini genişletmek de değil. Gerçek bir üreme adaleti (sohbet robotlarına yazdığımız veriler sonuçta şirketlerin malı oluyor) ya da ekonomik yeniden dağıtım hiç değil. Kısacası bakım emeği alanındaki Yapay Feminist Zekâ, bakım gibi geleneksel olarak kadınlara ait sayılan zekâ biçimlerine el koyarak bizi asıl işten, yani kapitalist birikimi ve sömürüyü sekteye uğratmaya dayanan feminist gelecekler kurma çabasından uzaklaştırıyor.

Yapay zekâ destekli hedefleme sistemleri Gazze’de evleri hedef almaya devam ediyor ve öldürülenlerin çoğu kadın ve çocuklar. ABD’nin saldırıları Balkanlar’dan Afganistan’a uzun süre kadınları kurtarma ve insani müdahale diliyle meşrulaştırılmıştı, bugün bu sistemleri geliştiren şirketler “demokrasiyi savunma” dilini kullanıyor. Kadınları kurtarma söyleminden demokrasiyi savunma söylemine uzanan bu çizgide feminizm nasıl araçsallaştırıldı ve kadınların, çocukların ölümü bu sistemlerin dilinde nasıl görünmez kılınıyor?
Teknolojiyi siyasi ve jeopolitik sistemlerin bir parçası olarak incelemeye, NATO’nun 1999’da Sırbistan’ı ve Kosova’yı bombalaması üzerine yazarken ilgi duymaya başladım. O askeri harekâtta tek bir ABD askeri bile ölmedi, yerdeki siviller ise “ikincil hasar” olarak öldürüldü. O dönemde yeni ortaya çıkan medya platformları ve çok yüksek irtifadan yapılan “hassas” vuruşlar gibi savunma teknolojileri Balkanlar’ı, etnik ve dinsel “barbarlığı” Amerikan silah teknolojisindeki ilerlemeler ve yirmi dört saat haber yayını ile internet gibi yeni iletişim altyapıları sayesinde giderilebilecek bir bölge olarak yeniden tanımladı. Başka bir deyişle Batı’nın şiddeti, “geri kalmış” halkları kendilerinden kurtaran insani bir şiddet olarak sunuldu.
İnsansız hava araçları da benzer biçimde insani teknolojiler olarak sunuldu, çünkü hassas sensörleri sayesinde hem ikincil hasarı sınırladıkları hem de Batılı askerleri zarardan korudukları öne sürülüyordu. Oysa askeri otomasyon ve insansız hava araçlarıyla gözetim, haritalamanın ve mekâna hükmetmenin emperyal biçimlerine dayanıyor. Algoritmalar ve uzaktan algılayıcılar savaşı daha etik hâle getirmez, Küresel Güney’deki ve postsosyalist ülkelerdeki bütün halkları, Batı dünyayı “aşırıcılıktan” kurtardığı gerekçesiyle hayatları gözden çıkarılabilecek “hedefler” olarak sınıflandırır. Sorunuzda dikkat çektiğiniz gibi, bu “insani şiddet”in kimi kurtardığı anlatılırken en çok kadınlar örnek gösterildi. Özellikle 11 Eylül’den sonra ABD’de İslamofobik söylem yayılırken durum buydu. Lila Abu-Lughod ve Saba Mahmood gibi pek çok araştırmacı, ABD’deki ana akım feminizmin o dönemde ABD şiddetini kadınları illiberal ataerkiden kurtarma olarak sunup ABD emperyalizmine nasıl destek verdiğini yazdı. ABD emperyalizmi “demokratik” ve “kapsayıcı” olduğu gerekçesiyle meşrulaştırıldı.
Yakın zamanda Erin McElroy ile, Anthropic’in 2026’da yayımladığı ve ABD hükümetini küresel yapay zekâ “silahlanma yarışı” kazanılamazsa yapay zekânın geleceğini demokratik rejimlerin değil otoriter rejimlerin belirleyeceği konusunda uyardığı “2028: Two scenarios for global AI leadership” (2028: Küresel yapay zekâ liderliği için iki senaryo) başlıklı metin üzerine yazdık. Metin yakın gelecek için iki senaryo çiziyor, ilkinde ABD ve müttefikleri en ileri modellerde, bunların benimsenmesinde ve yayılmasında başı çekiyor, ikincisinde ABD üstünlüğünü yitirdiği için Çin Komünist Partisi (ÇKP) rekabet edebilir hâle geliyor. Öte yandan ABD’nin İran’a yönelik son saldırısında Anthropic’in kendi modelleri kritik bir rol oynadı. Bu tür yapay zekâ modellerine yaygın biçimde başvurulan bir ortamda Minab’a yapılan bir saldırıda 100’den fazla okul çocuğu öldü ve BM bunu uluslararası insancıl hukukun ihlali olarak kınadı. İsrail’in Gazze’deki soykırımcı kuşatmada yapay zekâyı ölçüsüzce kullanması da hesaplama gücünün, öne sürülen her türlü demokratik idealle bağdaşmayan yıkım amaçları için nasıl askerileştirildiğini gösteriyor. ABD ve müttefiklerinin yapay zekâyı askeri alanda böyle kullanması, demokratik yapay zekâ ile otoriter yapay zekâ arasında kurulan karşıtlığın sahte olduğunu, bu karşıtlığın ABD ile Çin arasında derin bir ideolojik ya da etik uçurumu değil, iki ülkenin farklı emperyal yatırım önceliklerini ve farklı kapitalizm biçimlerini yansıttığını gösteriyor.
“Şirketlerin çeşitlilik programlarının tek amacı pazarı genişletmek”
Trump yönetimi “woke yapay zekâ” kararnamesiyle federal kurumlara toplumsal cinsiyet ve kesişimsellik kavramlarını dışlayan modeller dayatıyor, Meta ve Google gibi şirketler çeşitlilik programlarını kapattı, üniversitelerde toplumsal cinsiyet çalışmaları hedef alınıyor. Teknoloji sermayesinin aşırı sağla kurduğu ittifakta toplumsal cinsiyet karşıtlığı nasıl bir işlev görüyor?
Trump’ın “Woke Yapay Zekâyı Önleme” kararnamesinde dikkatimi çeken şeylerden biri, şirketlerin yapay zekâ sistemlerinin zaten hiçbir zaman “woke” olma tehlikesi taşımamış olması! ABD uzun zamandır kendini ahlaken ilerici bir ulus, eski ve ırkçı Batı Avrupa imparatorluklarından farklı bir ulus olarak anlatmak için çokkültürlü kapsayıcılığa (ırk, cinsiyet, cinsellik vb. açısından) lafta sahip çıktı. İkinci Dünya Savaşı’ndan beri kapsayıcılık, Kore ve Vietnam’dan 11 Eylül sonrasında kadınları illiberalizmden kurtarma adına Afganistan ve Irak’ta yürütülen savaşlara kadar ABD’nin emperyal yağmasını ve militarizmini meşrulaştıran ulusal ilerleme söyleminin dili oldu.
Açık konuşayım, kadınları ve beyaz olmayanları veri setlerine dahil etmek yapay zekâ sistemlerini ırkçılık karşıtı ya da feminist yapmaz. Yalnızca sömürülebilecek bir veri seti daha ortaya çıkarır. Yüz tanıma sistemlerine yöneltilen eleştiriler bunun nedenini gösteren bir örnek. Bu sistemlerin başlangıçta açık tenli yüzlerin ağırlıkta olduğu verilerle eğitildiğini ve bu yüzden Siyah ya da esmer insanları yanlış tanıdığını biliyoruz. Ne var ki sistemin doğruluğunu artırmak meselenin özünü, yani ABD’de hâlâ süren ırka dayalı polislik uygulamasını görmezden gelir. Irka dayalı polisliğin tarihsel kökeni, İç Savaş’tan sonra Siyah toplulukları suçlu konumuna düşürmek, beyaz üstünlüğünü ve ırka dayalı emek hiyerarşileri ile mülkiyet rejimlerini korumak için çıkarılan ayrımcı yasalardır. Şirketlerin çeşitlilik programları bu yapısal ırkçılığın ve ayrımcılığın kökleşmiş mirasıyla uğraşmayı hiçbir zaman amaçlamadı, tek amaçları pazarı genişletmekti. Yani şirketlerin çeşitlilik girişimleri göstermelikti, bu yüzden onlardan vazgeçmek kolay oldu ve şirketlerin internet sitelerinden bir gecede kayboldular!
“Bize kaçınılmaz diye satılan geleceğe itiraz edebiliriz”
Son yıllarda “feminist yapay zekâ” başlığı altında akademide, sivil toplumda ve şirketlerde pek çok çalışma ortaya çıktı. Alanı inceleyen bazı araştırmacılar bu çalışmaların önemli bir kısmının daha kapsayıcı sistemler tasarlama hedefi ile sınırlı kalabildiğini söylüyor. Bu alandaki çalışmaların nasıl çeşitlendiğini ve kendinizi bu çeşitliliğin neresinde gördüğünüzü anlatır mısınız?
Feminizm ve yapay zekâ tartışmalarına bir kuramcı olarak katılıyorum, şişirilerek pazarlanan yapay zekâ geleceğini ırksal kapitalizmin tarihine dayanarak çözümlüyorum ve bize kaçınılmaz diye satılan geleceğe itiraz edebileceğimize inanıyorum. Üniversitemin Yapay Zekâ Disiplinlerarası Enstitüsü’ndeki önceki yöneticilik görevimde mühendislerle, bilgisayar bilimcilerle ve araştırmacılarla konuşmayı önemsedim, çünkü bu kişiler feminist siyaseti, sorgulamayı ve eleştiriyi yapay zekânın merkezinde görmemiş olabilir, bense öyle olduğuna inanıyorum. Disiplinler arasındaki ayrımları aşarak konuşmayı öğrenmek daha adil gelecekler tasarlamak için çok önemli. İşbirliği de öyle.
Örneğin dört araştırmacı ve sanatçıyla (Kris Paulsen, Jennifer Rhee, Katherine Behar ve Elisa Giardina Papa) birlikte feminist bir sanat ve araştırma ağının kuruluşunda yer aldım, kendimize VIBES (Vital Intelligence for Building Ethically and Speculatively, Etik ve Spekülatif İnşa için Yaşamsal Zekâ) Ağı diyoruz. Erkeklerin egemen olduğu teknoloji sektörü bugün geleneksel optimizasyon ölçütlerini bırakıp sezgiyi ve duygusal bağlanmayı ticarileştirmeye yöneliyor, VIBES ise ilişkisellik ve bedene dayalı bilgi gibi temel feminist değerleri geri almak için çalışıyor. Proje yapay zekâ pratiklerini yaşamsal ve maddi zekâlara, yani direnen, sürtünme yaratan, ölçeklenemeyen ve el koymaya dayanmayan zekâlara yöneltiyor. Çalışma birbiriyle bağlantılı üç ana girişimden oluşuyor. İlki, Etik Soykütük, Silikon Vadisi’nin sahiplendiği ya da içini boşalttığı feminist ilkeleri geri almayı amaçlıyor. İkincisi, Küratöryel İnşa, kamusal tartışmalar, müze ve galeri sergileri ve sanatçılar, araştırmacılar ve deneysel teknoloji geliştiriciler arasındaki ortak çalışmalar yoluyla küratörlüğü bir bakım edimi olarak hayata geçiriyor. Üçüncüsü, Spekülatif Arşivleme, feminist yapay zekâ araştırmalarına, pedagojisine, sanat pratiğine, topluluklara yönelik materyallere ve emek adaleti, ekolojik sürdürülebilirlik ve yaşamsal zekâ odaklı eleştirel kodlama projelerine erişimi genişletecek dijital bir kaynak merkezi kuruyor.
VIBES, mevcut yapay zekâ sistemlerini veri setlerine kadınlara ya da beyaz olmayanlara ait veriler ekleyerek “feminist” yapmaya çalışmayacak, bunun yerine bu sistemlerin sistemli ve kasıtlı biçimde dışarıda bıraktığı şeyleri, yani bedene dayalı bilgiyi, yerel deneyimi, kolektif belleği, karşılıklı bakımı, vasıflı emeği, sürtünmeyi ve standartlaştırılamayan ya da büyük ölçekte ölçülemeyen anlama biçimlerini soracak. Bizim “yaşamsal zekâlar” kavramımız ise belirli bedenlerden, yerlerden, tarihlerden ve topluluklardan doğan bilgi ve yaratıcılık biçimlerini anlatıyor.
Veri emeği etrafında kurulan ittifaklar
Teknoloji işçileri şirketlerinin İsrail ordusuyla yaptığı sözleşmelere karşı örgütleniyor, Kenyalı içerik denetçileri sendikalaşıyor, hemşireler yapay zekâ gerekçesiyle yapılan işten çıkarmalara direniyor, Latin Amerika’da feminist eylemciler devletin tutmadığı kadın cinayeti verisini kendileri topluyor. Sizce tüm bu mücadeleler ortak bir siyasi hatta nasıl buluşabilir?
Yapay zekâ kalkınmacılığının ve vurgunculuğunun şiddetlendirdiği sömürü ve şiddet biçimleri hızla artıyor ve buna karşı koymak üzere, kimi zaman beklenmedik siyasi ittifakların ya da yakınlıkların doğması için büyük bir potansiyel var.
Örneğin Mayıs 2026’da yapılan bir Gallup araştırmasına göre Amerikalıların büyük çoğunluğu “arka bahçesinde veri merkezi yerine nükleer santral olmasını tercih ediyor”. Gallup’un soruyu soruş biçimi bile yeni yeni beliren bir NIMBY (“Not In My Back Yard”, yani “benim arka bahçemde olmasın”) tutumuna işaret ediyor. Başka bir deyişle veri merkezlerine karşı çıkanların bir kısmı daha geniş çevre kaygılarından çok kendi mülkünü ya da evinin değerini korumayı düşünüyor olabilir. Bunun, SIRGE’yi (Securing Indigenous Peoples’ Rights in the Green Economy, Yeşil Ekonomide Yerli Halkların Haklarını Güvence Altına Alma Koalisyonu) bu meseleye bağlayan nedenlerden kökten farklı olduğunu düşünebiliriz. Koalisyon bir açıklamasında “Yerli Halkların toprakları ve bölgeleri yönetim sistemlerinin, kültürel kimliğin, gıda sistemlerinin, ekosistemlerle ve gelecek kuşaklarla kurulan ilişkilerin temelidir. Bu nedenle yapay zekâya bağlı altyapının madencilik, enerji üretimi, iletim hatları ya da veri merkezleri yoluyla genişlemesi, veri merkezlerinin ötesinde, Yerli Halkların toprak haklarına dair daha derin sorular doğuruyor” diyor. Eleştirel ırk çalışmaları alanından Grace Hong ve Rod Ferguson’ın “tuhaf yakınlıklar” kavramından yararlanarak, veri merkezleri uğruna toprağın ve kaynakların sömürülmesine çok farklı etik ve siyasi konumlardan gelen itirazların yine de beklenmedik ittifak olanakları yaratıp yaratamayacağını sorabiliriz. Bu olanakların geçici, koşullara bağlı ve kesinlikle evrensel olmadığını da kabul etmemiz gerekir.
Öte yandan veri emeği etrafında kurulan ittifaklar, çoğunluk dünyası ile azınlık dünyasını birlikte kapsayan bir örgütlenme için heyecan verici ulusötesi siyasi olanaklara işaret ediyor. Örneğin yapay zekâ için veri etiketleyenlerin ve içerik denetçilerinin de aralarında olduğu veri işçileri giderek daha çok sınır ötesi örgütleniyor. Nisan 2025’te Kenya’nın başkenti Nairobi’de UNI Küresel Sendika ile birlikte kurulan Küresel İçerik Denetçileri Sendika İttifakı (GTUACM) Kenya, Gana, Kolombiya, Filipinler, Polonya, Portekiz, Fas, Tunus ve Türkiye’deki içerik denetçilerini bir araya getiriyor. İttifak geçinmeye yeten ücret, sendikalaşma ve ruh sağlığının korunması için küresel kampanyalar yürütüyor.
Yani tek bir siyasi hat olmayabilir, ama kurulmuş ya da kurulabilecek ittifak projelerini izlemek, teknoloji sermayesine birçok noktadan karşı çıkmanın yolunu açıyor.
[1] ABD Yüksek Mahkemesi’nin 1973’te verdiği ve kürtajı anayasal bir hak olarak tanıyan karar. Mahkeme Haziran 2022’de Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization davasında bu kararı bozdu ve kürtajı düzenleme yetkisi eyaletlere geçti. O tarihten sonra birçok eyalet kürtajı yasakladı ya da ağır biçimde kısıtladı.
(DS/VC)







