Fırat Alkış, Fuat Alkış ve Burcu Yankın’ın erbane etrafında bir araya gelmesiyle kurulan Miraz Erbane Topluğuğu, müzikal üretiminin yanı sıra erbane atölyeleriyle de çalışmalarını sürdürüyor.
Miraz’ın erbane atölyelerine en çok kadınlar katılıyor. Farklı yaşlardan, mesleklerden, inançlardan ve kimliklerden kadınlar, erbane aracılığıyla geçmişle bugün arasında kültürel bir bağ kuruyor.
Öğrenciler arasında annelerinin ya da anneannelerinin erbane çaldığını anlatanlar da var. Miraz üyelerine göre bu deneyimler, kadınların kültürel belleğinde yer alan ve zamanla geri planda kalan bir mirası yeniden hatırlamalarını sağlıyor.
“Bu, kadınların gizli bırakılmış tarihinin bir parçası aslında ve sezgisel anlamda kadınların sahip olduğu da bir bilgi. Çaldıkça, unutturulan tarih hatırlanıyor. Kadınlar atölyelerden evlere, sokaklardan sahnelere, her alanda erbane çalıyorlar artık.”
Miraz’ın doğuşu
“Bu birlikteliğin adına miraz dedik; maya, mucize, murat gibi anlamlara gelen Miraz’ımızın müzikal mayasını oluşturan temel enstrümanlar da erbane ve tembûr oldu.”
Miraz, müzikal yolculuğuna 2014’te Varto’dan Zazaca bir kilam olan “Delal”ı kaydederek başladı.
Topluluk bugüne kadar iki albüm (Çêber, 2016; Narîn, 2022) ve bir EP (Sîpanê, 2019) yayımladı; yirmiden fazla single ve klip çalışması yaptı.
Atölye öğrenciliğinden eğitmenliğe
Cemile Demir, 2018’de Miraz’ın erbane atölyelerinde eğitim almaya başladı. 2021’de topluluğa katıldı, 2022’den itibaren ise kendisi de erbane dersleri veriyor.
Demir, erbaneye duyduğu ilgi ve kültürel bağ kurma isteğiyle derslere başladığını anlatıyor. Derse ilk geldiğinde çok heyecanlı olduğunu söyleyen Demir, hâlâ ilk günkü gibi kendini o ortama ait hissettiğini belirtiyor.
“Erbane, geçmişimle bağ kurduğumu hissettiren kültürel bir kimlik ve kendimi en yalın haliyle ifade edebildiğim keyifli, güzel bir alan. Aynı zamanda bu alanda benim gibi birçok dost ve arkadaş edinebildiğim, güçlü bağlar kurabildiğim bir yer.”
Erbanenin kültürel ve tarihsel yolculuğu
Bir kasnağa gerilen deri ve içindeki metal halkalarla tanınan erbane, sallanarak çalınan bir vurmalı çalgı. Kürt kültüründe önemli bir yere sahip olan enstrüman, Zerdüştlükte, çeşitli İslam tarikatlarında, Yaresan/Ehl-i Hak inancında ve Êzidîlikte de kullanılıyor.
Kürt coğrafyasında dewrêş ve feqîler, erbane eşliğinde ilahiler ve medihalar okuyarak bu geleneği sürdürüyor. Erbane, dinî merasimlerden ve ziyaretlerden yas törenlerine, düğünlere, şenliklere ve festivallere kadar farklı alanlarda çalınıyor.
“Bu arada erbane demişken İranlı Kürt müzik grubu Kamkaran’ı anmadan geçmeyelim, Üstad Bîjen Kamkar’ın Zerdüşt tapınaklarından, Hewraman dağlarının kuytularından, sahnelere ve dünyaya açılan bu enstrümana katkıları büyüktür... Bizlere de her zaman feyz olmuş isimlerdendir.”
Köklerini yeniden keşfetmenin bir yolu
Miraz’ın erbane atölyelerine katılanlar için enstrüman çalmayı öğrenmek, yeni bir beceri edinmenin ötesine geçiyor.
“Atölyelerimizde eğitim almış, erbaneye emek vermiş öğrencilerimizden oluşturduğumuz Miraz Erbane Topluluğu da konserlerimizde, kayıtlarımızda ve klip çalışmalarımızda yer alıyor.”
Erbane çalmak, fiziksel çabanın yanı sıra birlikte hareket etmeyi ve ritmi yakalamayı da gerektiriyor. Topluluk üyeleri, erbane çalışmalarının dayanışmayı, özgüveni ve kendini ifade etme becerisini de desteklediğini söylüyor.
Farklı yaş gruplarından üniversite öğrencilerinin ve çeşitli mesleklerden yetişkinlerin katıldığı atölyelerde, çocuklara yönelik çalışmalar da planlanıyor. Miraz üyeleri, “Geleceğin eğitimcilerini yetiştirmeyi istiyoruz” diyor.
İstanbul gibi büyük şehirlerde yaşayan ve kendi dili ya da kültürüyle bağı zayıflamış insanlar için erbane, köklerini yeniden keşfetmenin bir yolu olabiliyor. Miraz üyeleri, yıllardır düzenledikleri atölyelerde birçok öğrencinin erbane aracılığıyla dili ve kimliğiyle yeniden bağ kurduğunu gözlemliyor.
Topluluk üyelerine göre bazı öğrenciler, ailelerinin ya da çevrelerindeki kişilerin erbane çaldığını görerek atölyelere katılıyor. Bazıları ise enstrümanla ilk kez burada tanışıyor.
Miraz üyeleri, erbanenin Kürt kimliğiyle güçlü bir bağı olduğunu ve atölyelerin farklı kültürlerden insanları da bir araya getirdiğini söylüyor. Anadolu’nun çeşitli kültürlerinden ve yurt dışından gelen katılımcılar, erbane aracılığıyla kültürel bağlarını yeniden kurarken farklı kültürlerle de bir araya geliyor.
Mezopotamya’nın dilleri erbane etrafında buluşuyor
Miraz’ın müzikal üretimi, Mezopotamya’nın farklı dillerinden ve kültürel geleneklerinden besleniyor. Topluluk, kurulduğu günden bu yana albümlerinde ve konserlerinde Zazakî/Dımıli, Kurmancî, Soranî, Goranî, Türkçe, Ermenice, Azerice, Farsça ve Arapça şarkılara yer veriyor.
Topluluk üyelerine göre kültürel köklerle kurulan bağlar, geçmişin yanı sıra bugün ve geleceğe dair de bilgi taşıyor.
“Çok zengin, çok kadim bir coğrafyada yaşıyoruz. Her gün yeni şeyler öğreniyor, öğrenmenin, keşfetmenin heyecanını kaybetmemeye çalışıyoruz. Köklerimizle kurduğumuz bağlar, hem geçmişe hem de bugüne ve geleceğe dair, yüzyılları aşan bilgiler içeriyor. Bu zenginliği biraz olsun keşfedebilmişsek, bu bilgiye biraz olsun ulaşabilmişsek ne mutlu bizlere.”
Ekonomik zorluklara rağmen üretime devam
Topluluk üyeleri, özellikle çatışmaların ve krizlerin yaşandığı bir coğrafyada müzik üretmenin toplumsal gelişmelerden bağımsız düşünülemeyeceğini belirtiyor. Farklı kültürlerin, dillerin, inançların ve kimliklerin eşit, özgür ve barış içinde var olabildiği bir yaşamı savunan Miraz, sahnelerini de bu çağrıyla kuruyor.
Miraz üyeleri, ekonomik kriz, yoksulluk ve güvencesiz çalışma koşullarının bağımsız müzik üretimini zorlaştırdığını söylüyor.
“Hele ki bizler gibi, ana akıma dahil olmamış, çokdilli sanat icra eden; konserlerini, stüdyo kayıt süreçlerini, projelerini hiçbir sponsorluk, kurum ya da belediye desteği olmaksızın kendi kendine finanse etmeye çalışan bir ekibin varlık göstermesi, ayakta durması gerçekten çok zor. Kara kara düşündüğümüz anlar eskiye göre biraz daha fazlalaştı.”
Topluluk, üniversite öğrencilerinin katılımının ise geçtiğimiz yıllara oranla biraz daha sınırlı olduğunu belirtiyor.
“Günümüzde büyük şehirlerde öğrenci olmak eskiye göre çok daha zor, birçok öğrenci hem okuyup hem de bir işte çalışmak durumunda kalıyor. Ne yazık ki üniversitelerde de kültür-sanat çalışmaları, kulüp faaliyetleri eskiye oranla daha sınırlı seyrediyor.”
Tüm zorluklara rağmen müzik üretmeyi sürdürmelerinde sanatın birleştirici gücünün önemli olduğunu vurgulayan topluluk üyeleri, yaşadıkları güçlüklerin yanında müziğin kendilerine güç vermeye devam ettiğini söylüyor.
(Şİ/EMK)
