Wezareta Perwerdehiyê ya Sûriyeyê di 27ê Tebaxa 2026an de ji bo rewşa zimanê Kurdî li Rojavayê biryareke bi hejmar 2068/943 derxist.
Li gorî biryara navborî, xwendekar dê di hefteyê de 3 saetan bi Kurdî bixwînin. Ev biryar derfetê dide ku zimanê kurdî wekî zimanekî niştimanî li dibistanên fermî û taybet ên li deverên Kurdan bibe beşeke bernameya dersan.
Di çarçoveya ve biryarê de, xwendekar dikarin dersên zanistên civakî yên weke dîrok, cografya û felsefe bi erebî an jî kurdî bixwînin. Lêbelê dersên zanistî yên wekî bîrkarî/matematîk, fîzîk, kîmya û biyolojî dê bi zimanê Erebî bin.
Piştî biryarê li dibistan û zanîngehên Rojavayê li dijî biryarê hikumeta Sûriyeyê çalakiyên xwendekar û dersdêran bê navber didomin.
Li Rojavayê çalakiyên ji bo zimanê kurdî didomin
"Navendîbûn ne çareserî ye"
Zanîngeha Rojava derbarê mijarê de duh (27ê Îlonê) daxuyaniyek weşand.
Daxuyaniya zanîngehê bi vî rengî ye:
"Zanîngeha Rojava di nava şert û mercên giran ên zehmetiyên şer, ambargo û kêmderfetan de, bi têkoşîn û berxwedaneke mezin ji tunebûnê ava bû. Îro zanîngeh di dehsaliya xwe de ye. Di vê pêvajoya têkoşîn û perwerdeyê de tecrubeyeke dewlemend bi dest xistiye. Bi damezirandina xwe re, armanca bingehîn a zanîngehê her dem avakirina nifşekî zana, xwedî îrade bûye; nifşekî ku civaka xwe ronî bike û siberoja wê ava bike. Îro, ev ked û berhem vediguherin bingeheke xurt a zanistî û çandî.
Ji destpêkirina pêvajoya entegrasyona Zanîngeha Rojava bi Wezareta Xwendina Bilind û Lêkolînên Zanistî ya Sûriyeyê re demek derbas bûye. Digel nêzîkbûna sala nû ya xwendinê û tengbûna demê, hêj jî li ser pêkanîna vê pêvajoyê zelaliyek nîne. Em vê derengmayînê bi fikar dişopînin, ji ber ku ne ji berjewendiya xwendekaran e; rewşa Zanîngeha Rojava heta niha nediyar e û guman heye ku biryarên der barê zanîngeha me de bi awayekî navendî werin girtin û pêkanîn. Ev nêzîkatî ji aliyê me ve ne cihê pejirandinê ne.
Em weke Zanîngeha Rojava diyar dikin ku di mijarên akademîk de navendîbûn ne çareserî ye û nabe bersiveke rast ji bo vê pêvajoyê. Di vê çarçoveyê de, parastina sîstema akademîk a zanîngeha me û mafê perwerdeya bi zimanê dayikê bingehîn e û ji bo me prensîpeke neguherbar e.
Taybetmendiyên civakî, çandî, zimanî û erdnîgarî yên herêma me divê bi awayekî berfireh di ber çavan re werin derbaskirin. Çarenûsa bi hezaran xwendekar û mamosteyên ku bi kedeke mezin zanîngeha xwe ava kirine, diyar be û nabe ku taybetmendiyên zanîngehê neyên parastin li gorî taybetmendiyên heremê. Tecrubeya me ya deh salan a di warê zanist û perwerdeyê de, tecrubeyeke wisa ye ku bi ti awayî nabe bê paşguhxistin. Ji aliyê pedagojîk û hiqûqî ve jî nabe ku guhertin bi biryarên navendî, ji nişka ve werin standin û li ser zanîngehê bi awayekî ferzkirî werin sepandin.
Weke Zanîngeha Rojava, em bawer dikin ku biryarên têkildarî zanîngehê divê bi diyalog, zelalî û rêzgirtina taybetmendiyên herêmê bên girtin. Her wiha em tekez dikin ku pêvajoya entegrasyonê demeke dirêj û têrker dixwaze û divê bi nîqaş û diyalogê bimeşe. Ji bo me, xweseriya akademîk, pirrengî, tevlêbûna demokratîk û mafê perwerdeya bi zimanê dayikê bingehên sereke ne.
Li ser vî bingehî, em bang li aliyên peywendîdar dikin ku pêvajoya entegrasyonê bi awayekî demokratîk, zelal û tevlêker bimeşe; deng û nêrînên xwendekar, mamoste û xebatkarên zanîngehê li ber çavan bigirin û pergala akademîk û mafê perwerdeyê biparêze."
Xwendekar li qadan in
Li dibistanên li Qamişlo û gundewarê Tirbespiyê xwendekaran li dijî biryara kêmkirina dersên zimanê Kurdî li dibistnan çalakî li dar xistin. Xwendekaran daxwaz kir ku zimanê kurdî di destûrê de wekî zimanekî fermî were naskirin.
Li Rojavayê, Kurd li dijî biryara hikumeta Sûriyeyê a ji bo kurdî daketin qadan
Di vê çarçoveyê de, xwendekarên Dibistana Şehîd Gabar a li Qamişlo li ber avahiya Gerînendeya Herêmê çalakî li dar xistin û pankartên ku li ser wan nivîsandibûn "Zimanê me nasname û rûmeta me ye" û "Bi kurdî fêr bibin" hilgirtin.
Di çalakiyê de, mamoste Rojîn Mihemed Mûsa got:
"Ev biryar neheqiyek e li ser ziman û ji ber vê yekê hemî xwendekarên zimanê Kurdî wê red dikin û nerazîbûna xwe diyar dikin. Ev yek ji bo perwerdeya ku me di 15 salên borî de wergirtiye jî derbas dibe. Ev biryar, xizmeta zimanê Kurdî nake; berevajî vê, ew hewldanek e ku wê tepeser bike."
Derbarê heman mijarê wendekarên dibistanên gundên Sîha Mezin û Xeznayê daxuyaniyên cuda dan.
Daxuyaniya li Sîha Mezin ji aliyê xwendekara bi nvê Heyat Fenar ve hate xwendin, ya li gundê Xeznayê ji aliyê xwendekara bi navê Ayfer Hac Xelîl ve, bi beşdariya bi dehan xwendekaran hate xwendin.
Her du daxuyaniyan jî biryara kêmkirina dersên zimanê Kurdî red kirin û şermezar kirin. Di daxuyaniyan de hat gotin:
"Em dixwazin bi awayekî aştiyane lê bi dengekî bilind û zelal bibêjin ku entegrasyon divê rêyek ji bo jiyana hevbeş di navbera gelan de be, ne rêyek ji bo kêmkirin û paşguhkirina zimanê Kurdî be."
Çalakî bi dirûşmeya "Bê ziman jiyan nabe" bi dawî bûn
Di destpêka çalakiyan de piştî derçûna biryarê xwendekar û dersdêrên Kurd daxwazên xwe weha rêz kiribûn:
1. Pêşxistina biryara wezaretê ya hejmar 68/943/ da ku bibe gaveke ber bi misogerkirina fêrbûna bi zimanê kurdî û ne tenê rêxistina fêrkirina wê wekî materyaleke fêrkirinê.
2. Misogerkirina mafê xwendekar û şagirdên kurd di fêrbûna zimanê wan ê dayikê da li hemû aliyên Sûriyeyê û negirêdana vî mafî bi cihê niştecihbûnê yan bi rêjeyeke niştecihî ya destnîşankirî ve.
3. Pêwîst e her nezelalîya di pîvana “herêmên ku di wan de rêjeyeke berçav a hemwelatiyên kurd hene” ji holê rabe û pîvanên zelal û aşkere werin danîn da ku jihevcihkirina di navbera xwendekaran de li gor niştecihbûna wan ji holê were rakirin.
4. Pêjirandina sê waneyan di heftîyê de pêwîst ene wekî banekî dawîn ê fêrbûna zimanê kurdî were hesibandin.
5. Danîna planeke demî ya zelal a çûna hin bi hin ji fêrkirina zimanê kurdî ber bi fêrkirina bi zimanê kurdî ve û di hejmara zêdetir a materyalan de heta ku bigihîje nimûneyeke fêrkirinê ya duzimanî di pêvajoyên guncav de.
6. Misogerkirina sûdgirtina xwendekar û şagirdên ku niha li dibistanan in ji siyaseta nû ya fêrkirinê û sînordarkirina vî mafî bi nifşên bê.
7. Amadekirina mamosteyên ku dikarin bi zimanê kurdî di hemû astan û di hemû materyal û beşan de fêr bikin û sînordarkirina kadroyên fêrkirina zimanê kurdî tenê.
8. Sûdgirtina ji pêşnivîsên perwerdeyî yên ku berê di warê perwerdeyê bi zimanê kurdî de hene, bi taybet bi hezaran mamosta û karmendên di qada perwerdeyê de yên xwedî pêşnivîsên curbicur û vekirina rêyê li pêş wan da ku di prosesa perwerdeyî ya fermî de beşdar bibin li gor bingehên akademîk ên zelal û bê duristina paşguhkirin.
9. Amadekirin û pêşxistina tegihên zanistî û akademîk ên pêwîst.
10. Tevlîkirina çand, wêje, dîrok û kevneşopiya kurdî di mihênahên neteweyî de bi awayekî zanistî û hevseng ku tê girêdayîya çand û dîroka civaka sûrîyeyî derxîne pêş.
11. Misogerkirina berdewamûna fêrkirina zimanê erebî li gel zimanê kurdî, herweha pêjirandina fêrkirina duzimanî wekî rêyeke xurtkirina wekhevîya derfetên, ne ku zimanek ji zimanekî din çêtir were ditin.
12. Vekirina rêgehên di xwendina bilind de ji bo amadekirina mamosta, vekoler û pisporên bi zimanê kurdî û piştgiriya lêgerîna zanistî û berhemana zanînê ji derên akademîk jî.
13. Misogerkirina ku zimanê kurdî nebe materyaleke ezmûnî ya negering, lê pêwîst e di aliyên curbicur ên jiyana dibistanî û fêrkarî de bibe xwedî amadabûneke rastîn.
14. Dayîna garantiyeke qanûnî, xweçî û qanûnsaz ji bo mafên zimanî û fêrkarî yên hemwelatiyên kurd da ku ev maf nebe têkildarî biryarekê îdarî ya ku pêkane û were serrastkirin an betalkirin.
Em piştrast dikin ku danpêdana bi zimanê kurdî gaveke giring e û li ser tê avakirin. Lê danpêdana rastîn ne tenê ew e ku di tabloya waneyên de were rêzkirin, lê karîna xwendekar a bikaranîna wê ya di fêrbûn, derbirîn û berhemana zanînê de ye.
Herweha em piştrast dikin ku tecrîbeya 14 salî ya fêrkirina bi zimanê kurdî û pê re jî komîser hebûna pisporî, minhac û kadroyên fêrkirinê, pêwîst e wekî embareke. perwerdeyî were ditin ku dikare were pêşxistin û di asta neteweyî de sûd jê were girtin, û ne wekî tecrîbeyekê were ditin ku pêwîst e were paşguhkirin. Her weha hebûna bi hezaran mamostayên xwedî pispôriyên curbicur ên di fêrkirina bi zimanê kurdî de xwedî pispôrî ji bo avakirina nimûneyeke fêrkirinê ya gîştîtir ji bo wezarêtê derfeteke rastîn e, li şûna destpêkirina ji sifirê.
Herweha em piştrast dikin ku mafê zimanî mafekî heyî ye û ne sozeke paşxistî ye. Her siyaseteke serrastker pêwîst e li gel nifşên siberojê, xwendekar û şagirdên ku niha li dibistanê ne bigire nav xwe.
Rêzgirtina cihêrengiya zimanî û çandî yekîtiya neteweyî lawaz nake, lê xurttir dike û wekheviya rastîn nayê wataya jiholêrakirina cudabûnê, lêbelê tê wataya misogerkirina mafên hemû hemwelatiyan bê cudahî."
Herweha em piştrast dikin ku mafê zimanî mafekî heyî ye û ne sozeke paşxistî ye. Her siyaseteke serrastker pêwîst e li gel nifşên siberojê, xwendekar û şagirdên ku niha li dibistanê ne bigire nav xwe.
Rêzgirtina cihêrengiya zimanî û çandî yekîtiya neteweyî lawaz nake, lê xurttir dike û wekheviya rastîn nayê wataya jiholêrakirina cudabûnê, lêbelê tê wataya misogerkirina mafên hemû hemwelatiyan bê cudahî."
(AY)
Fotograf û Çavkanî: Ajansa Nûçeyan a Hawarê(ANHA), Rûdaw, Channel 8, Ajansa Mezopotamyayê
