Kenya’da protesto gösterilerinde ölenler için tazminat
Kenya Devlet Başkanı William Ruto, 2024 ve 2025'te vergi artışlarına karşı düzenlenen Z kuşağı protestolarında insan hakları ihlallerine maruz kalanlara toplam 15 milyon dolar tazminat ödeneceğini duyurdu. Protestolarda güvenlik güçlerinin sert müdahalesi sonucu 128 kişi öldü, 3 bin kişi gözaltına alındı ve 83 kişi kayboldu.
Tazminat, yaşam hakkı ihlali, cinsel şiddet, işkence ve kayıplar dahil çeşitli ihlal türlerini kapsıyor. Ancak muhalefet ve mağdur aileleri kararı eleştiriyor. Siaya Valisi James Orengo, tazminatın devlet şiddetini normalleştirme riski taşıdığını ve "vur, öldür, tazminat ver, devam et" mantığını yansıttığını söyledi.
Aileler tazminatı reddederek Ruto'dan özür dilemesini ve sorumluların yargılanmasını talep ediyor.
William Ruto, 2022'den bu yana Kenya Devlet Başkanı. 15 Haziran'da yaptığı açıklamada, insan hakları ihlallerinden etkilenen kişilere ve ailelerine toplam 15 milyon dolar ödeme yapılacağını duyurdu. Bu miktar, yaklaşık 2 milyar Kenya şilinine denk geliyor. 2024 ve 2025’te gençler tarafından yürütülen protestolarda birçok ihlal yaşanmıştı.
Ruto, Kenya İnsan Hakları Ulusal Komisyonu’ndan (KNCHR) hak ihlaline maruz kalanlar için bir “Tazminat Çerçeve Raporu” hazırlamasını istedi. Ruto, raporu pazartesi günü Devlet Başkanlığı Sarayı’nda yaptığı sunumla onayladı. Tazminatların önümüzdeki hafta ödenmeye başlaması bekleniyor.
Gençler neye direndi?
Kenya’da çoğunluğunu Z kuşağından gençlerin oluşturduğu tepkili kişiler, Haziran 2024’te başkent Nairobi’de vergi artışlarını protesto etmek için sokağa çıktı. Eylemler kısa sürede diğer eyaletlere yayıldı ve hükümet karşıtı protestolara dönüştü. Gençler, dayanışmayı ve eylem çağrılarını büyük ölçüde sosyal medya üzerinden örgütledi.
“Ruto gitmeli.” sloganıyla yürütülen protestolara polis sert müdahalede bulundu. Verilen bilgilere göre güvenlik güçlerinin müdahalesi sonucu 128 kişi öldürüldü, 3 bin kişi keyfi biçimde gözaltına alındı ve 83 kişi kaybedildi.
Polis, protestoculara karşı gerçek mermi, plastik mermi, tazyikli su ve cop kullandı. Sosyal medyada protestolara destek veren bazı kişiler de gözaltına alındı ya da kendilerinden haber alınamadı.
Haziran 2025’te öğretmen Albert Ojwang’ın gözaltında hayatını kaybetmesi ülkedeki öfkeyi yeniden arttırdı. Polis, Ojwang’ın ölümünü “intihar” olarak açıklasa da otopsi raporu bu iddiayı doğrulamadı. Daha sonra bir polis memuru, genç öğretmenin ölümüyle bağlantılı olarak tutuklandı.
Kenya'da ulaşım zammı protestoları 4 ölümle sonuçlandı, hükümet masaya oturmak zorunda kaldı
Tazminatın kapsamı
KNCHR’nin raporuna göre 1815 kişi hak ihlaline uğradığını beyan etti. 1022 kişi ise Bağımsız Polis Denetim Otoritesi’ne (IPOA) başvuruda bulundu. İçişleri Bakanlığı da başvurular aldı.
245 kişi yaşam hakkı ihlali, 75 kişi cinsel şiddet, 135 kişi işkence, 473 kişi tutuklama, 138 kişi özel mülkiyet ihlali ve 35 kişi kaybedilme nedeniyle tazminat kapsamına alındı.
Tazminat raporu, yalnızca 2024 ve 2025’teki protestoları değil, Ruto’nun iktidara geldiği 2022 seçimleri ile 2017 genel seçimleri sonrası yaşanan şiddet olaylarından etkilenenleri de kapsıyor.
Ruto, tazminat kararının devletin protestolarda zarara yol açtığını kabul etmesi anlamına geldiğini, ancak bunun bir “suç itirafı” olarak değerlendirilmemesi gerektiğini söyledi.
Kenyalılar Cumhurbaşkanının istifası talebiyle sokakta
“Toplum travmatize oldu”
Ruto, tazminatın yaşamın, acının ve kaybın bedeli olmadığını ve şiddete karşılık bir ödül olarak görülmemesi gerektiğini söyledi:
“Uzun süredir, Kenyalılar ne zaman haklarını kullansa sonucu şiddet, yaralanma, hayat ve mülk kaybı oldu. Aileler sevdiklerini gömdü. Gençler fiziksel ve duygusal yaralar taşıdı. İş yerleri yıkıldı. Polis memurları yaralandı. Toplum travmatize oldu.”
“Vur. Öldür. Tazminat ver. Devam et.”
Tazminat kararına muhalefetten ve mağdur ailelerinden tepki geldi. Siaya Valisi James Orengo, 16 Haziran’da yaptığı açıklamada, kararın özellikle 25 Haziran “Z kuşağı Anması” öncesinde duyurulmasının tesadüf olmadığını söyledi. Orengo’ya göre hükümet, tazminat kararıyla protestoların yıldönümü öncesinde kamuoyundaki öfkeyi kontrol altında tutmaya çalışıyor.
Orengo, bu tazminatın devlet şiddetini önlemek yerine normalleştirme riski taşıdığını belirtti:
Eğer protestolarda yaşanan ölümler ve yaralanmalar planlanmış tazminatlarla unutulabilirse, bu tür ihlalleri engellemek için aciliyet ortadan kalkar. Suçlular tutuklama ve yasal sürece tabi tutulmazsa bu gibi tazminat programları yalnızca aşırı güç kullanımını insan hayatına maddi bedel atayarak yasallaştırır.
Orengo, hükümetin yaklaşımını “Vur, öldür, tazminat ver, devam et.” sözleriyle eleştirdi ve suç üstlenmeden tazminata odaklanmanın gelecekte olası eylemlerde hükümetin aşırı güç kullanmasını engellemeyi zorlaştıracağını ekledi.
Aileler ise daha önce tazminatı reddederek Ruto’dan özür dilemesini istemişti.
GÖSTERİLERDE 22 KİŞİ ÖLDÜRÜLDÜ
Kenya'da vergi yasası geri çekilse de protestolar durmuyor
Nairobi merkezli Daily Nation gazetesi de tazminat kararını “kan parası” olarak nitelendirdi.
Ruto hükümeti, protestoda yaşanan zararları kabul ettiğini duyursa da mağdurlar ve aileleri için temel talep değişmedi: Hak ihlallerinin sorumlularının yargılanması, kayıpların hesabının verilmesi ve devletin özür dilemesi.
(EK/NÖ)
2026 bianet stajyeri. Boğaziçi Üniversitesi Batı Dilleri ve Edebiyatları Bölümü öğrencisi. Eylem fotoğrafçılığı, ekoloji ve azınlık çalışmaları alanlarıyla ilgileniyor.
