Kazakistan seçimlerine AKPM gözlemi: Muhalefet ve medya çoğulculuğu yetersiz

Kazakistan’da yeni anayasanın yürürlüğe girmesinin ardından tek meclisli Kurultay’ın ilk parlamento seçimleri 23 Ağustos’ta gerçekleştirildi. Yedi siyasi partinin yarıştığı erken parlamento seçimlerini, Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi (AKPM), AGİT Parlamenter Asamblesi (AGİT-PA) ve AGİT Demokratik Kurumlar ve İnsan Hakları Ofisi’nden (ODIHR) oluşan uluslararası heyet gözlemledi.

DEM Parti Diyarbakır Milletvekili Sevilay Çelenk’in başkanlık ettiği 19 üyeli AKPM Uluslararası heyeti, seçimleri gözlemlemek üzere 21-24 Ağustos tarihleri arasında Kazakistan’da bulundu. Heyet, AKPM bünyesindeki beş siyasi gruptan ve 15 ülkeden parlamenterlerden oluştu. AKPM Eşitlik Komitesi Üçüncü Başkan Yardımcısı ve İçtüzük Komitesi üyesi olan Çelenk, AKPM’de Birleşik Avrupa Solu (UEL) siyasi grubunda yer alıyor. Sevilay Çelenk, seçim kurulu temsilcileri, sivil toplum örgütleri, medya temsilcileri ve seçim gözlemcilerinin yanı sıra AKPM ve AGİT PA’dan 100’e yakın parlamenterin katıldığı panel, tartışma ve toplantılara AGİT PA Delegasyon Başkanı ile birlikte başkanlık etti.

Seçim günü AKPM uluslararası heyetinin Astana, Almatı ve Çimkent’te görev yapan 11 ekibi, sahadaki diğer uluslararası gözlemciler gibi gün boyunca seçim merkezlerini ve sandıkları ziyaret ederek seçim sürecini yerinde gözlemledi.

Kazakistan Merkezi Seçim Komisyonu Başkanı Nurlan Abdirov’un açıkladığı ön sonuçlara göre, seçimlerin birinci partisi yüzde 71,17 oy alan Adilet (Adalet) Partisi oldu. Abdirov, 9 milyon 351 bin 539 seçmenin sandığa gittiğini ve seçimlere katılım oranının yüzde 74,08 olarak gerçekleştiğini açıkladı.

Sevilay Çelenk: Seçim gözlemi yalnızca teknik bir çalışma değildir

Seçimlerin ardından uluslararası seçim gözlem heyetinin değerlendirmelerinin paylaşıldığı toplantıda konuşan AKPM Seçim Gözlem Misyonu Başkanı Sevilay Çelenk, seçim gözleminin yalnızca sandık günü ve oy sayımından ibaret olmadığını söyledi.

AKPM açısından seçimlerin siyasi rekabet, eşit koşullar, siyasi haklar, ifade ve medya özgürlüğü bakımından da değerlendirilmesi gerektiğini belirten Çelenk, “Seçimler olmadan demokrasi olmaz. Ancak yalnızca seçimlerin yapılıyor olması da demokrasiyi güvence altına almaz. Önemli olan sadece sandık değildir. Sandığı çevreleyen koşullar da önemlidir” dedi.

Çelenk, seçim kampanyalarının özgür, medyaya erişimin eşit, kurumların bağımsız olması ve siyasi çoğulculuğun korunması gerektiğini vurgulayarak, yurttaşların kullandıkları oyların dürüst biçimde sayılacağına güvenebilmelerinin demokratik seçimlerin temel koşullarından biri olduğunu belirtti.

“Ana akım medyada gerçek bir muhalefet sesi eksik”

Konuşmasında Kazakistan’daki medya ortamına özel bir yer ayıran Çelenk, adil seçimlerle medyada adil temsil arasında doğrudan bir ilişki bulunduğuna dikkat çekti.

“Özgür ve adil seçimler ile bağımsız medya birbirine derinden bağlıdır” diyen Çelenk, kapsayıcı, güvenilir ve çoğulcu bir medya ortamı olmadan, özellikle seçim dönemlerinde siyasi katılım ve temsilin sınırlı kalacağını belirtti.

Kazakistan’da bağımsız gazeteciliğin hareket alanının sınırlı olduğunu belirten Çelenk, sorunun bununla da sınırlı kalmadığını ifade ederek, “Ana akım medyada gerçek bir muhalefet sesinin eksikliği söz konusudur. Daha genel olarak ise farklı seslerin ve toplumun farklı kesimlerinin kendilerini ifade edebileceği gerçek anlamda çoğulcu bir ana akım medya ortamı bulunmamaktadır” diye konuştu.

Gazeteciler üzerindeki baskılara da değinen Çelenk, yıldırma girişimleri, susturma amacı taşıyan SLAPP (Kamusal Katılıma Karşı Stratejik Davalar) davaları, tutuklamalar ve akreditasyon iptallerinin eleştirel gazetecilik ile siyasi tartışmanın alanını daralttığını söyledi.

Uluslararası gözlem heyetinin ortak açıklamasında da Kazakistan’daki medya çoğulculuğunun sınırlı kaldığı belirtildi. Gözlemlenen yayın kuruluşları ve çevrimiçi medyanın seçim kampanyasına ilişkin sınırlı haber yaptığı, analitik haber ve derinlemesine editoryal içeriklerin yetersiz kaldığı ve bunun seçmenlerin bilinçli bir tercih yapabilme imkanını azalttığı kaydedildi.

Açıklamada ayrıca medya piyasasında devletin doğrudan sahiplik ve bütçe sübvansiyonları yoluyla belirleyici bir konumda bulunduğuna, bağımsız gazetecilere yönelik tutuklama ve baskıların ise yaygın bir otosansüre yol açtığına dikkat çekildi.

“Seçmenlerin önündeki siyasi alternatifler sınırlı kaldı”

Kazakistan’da yürütülen reformlarla ifade ve medya özgürlüğü alanındaki mevcut tablo arasında bir çelişki bulunduğunu belirten Çelenk, reformların daha fazla açıklık, özgürlük ve demokratikleşme hedefiyle sunulmasına karşın temel özgürlüklere yönelik kısıtlamaların ciddi kaygılara yol açtığını ifade etti.

Çelenk, erken parlamento seçimlerinin de bu açıdan önemli sorunları görünür hale getirdiğini belirterek şunları söyledi:

“Demokrasinin usule ilişkin unsurları, yani oyların kullanılması ve sonuçların açıklanması, düzenli biçimde yerine getirilmektedir. Ancak diğer alanlarda önemli sorunlar devam etmektedir. Seçmenlerin önündeki siyasi alternatifler sınırlı kalmış, bağımsız ve muhalif sesler eşit koşullarda yarışmakta zorlanmış ve seçim süreci temsilde anlamlı bir değişim yaratmakta yetersiz kalmıştır.”

“Amacımız bir ülke hakkında nihai hüküm vermek değil”

AKPM’nin seçim gözlem çalışmalarının bir ülke hakkında nihai hüküm vermek anlamına gelmediğinin altını çizen Çelenk, gözlem heyetinin amacının seçim mevzuatı ve uygulamalarının geliştirilmesine katkı sunmak olduğunu belirtti.

“Amacımız gözlemlemek, dinlemek, dürüst ve yapıcı bir katkı sunmak ve seçim mevzuatı ile uygulamalarının geliştirilmesi için ülkeyle diyalog içinde olmaktır” diyen Çelenk, Kazakistan halkının demokratik beklentilerinin önemine dikkat çekti.

Çelenk, “Gerçek bir muhalefetin, gerçek bir ifade özgürlüğünün ve gerçekten çoğulcu bir medya ortamının anlamlı bir demokratik gelişme için vazgeçilmez olduğuna inanıyoruz” ifadelerini kullandı.

AKPM heyeti raporunu Meclis'e sunacak

Çelenk, AKPM ile Kazakistan Parlamentosu arasındaki iş birliğinin uzun yıllara dayandığını hatırlatarak, bu ilişkinin parlamenter demokrasi, hukukun üstünlüğü, insan hakları ve temel özgürlüklerin geliştirilmesi amacıyla sürdürüldüğünü belirtti.

Uluslararası gözlem heyetinin Kazakistan’daki çalışmalarının ilk bölümünün tamamlanmasının ardından AKPM heyeti seçimlere ilişkin ayrıntılı raporunu hazırlayacak. Rapor, Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisinin gelecek oturumlarından birinde görüşülerek Meclise sunulacak.

Çelenk, gözlem misyonunun yaklaşımını ise “bağımsız, eleştirel, saygılı ve her şeyden önce dürüst olmak” sözleriyle özetledi.

Uluslararası gözlem heyetinden ortak değerlendirme

AKPM, AGİT-PA ve ODIHR’dan oluşan uluslararası seçim gözlem heyeti de ortak ön değerlendirmesinde, seçimlerin teknik olarak iyi hazırlanmasına karşın siyasi çoğulculuğun sınırlı kaldığını belirtti. Tüm partilerin Cumhurbaşkanının politikalarını desteklemesinin seçmenlerin önündeki siyasi alternatifleri azalttığı, bağımsız adaylık imkanının kaldırılmasının da seçim rekabetini sınırlandırdığı kaydedildi.

Açıklamada, seçimlerin birinci partisi Adilet’in eski iktidar partisi Amanat’tan devraldığı örgütsel yapı ve kaynaklar nedeniyle avantajlı bir konumda bulunduğu, devlet ile parti arasındaki çizginin bulanıklaştığı belirtildi. Seçim gününün genel olarak sakin geçmesine karşın oy sayımı ve resmi katılım verilerine ilişkin bazı sorunların gözlemlendiği, kadınların siyasi temsilde yetersiz kalmaya devam ettiği de ortak değerlendirmenin öne çıkan diğer başlıkları arasında yer aldı.

Yeni anayasa ile tek meclisli sisteme geçilmişti

Kazakistan’da 15 Mart 2026’da yapılan referandumla kabul edilen yeni anayasa, 1 Temmuz 2026’da yürürlüğe girmişti. Anayasa değişikliğiyle Senato ve Meclis’ten oluşan iki kanatlı parlamento yapısı kaldırıldı ve 145 üyeli, tek meclisli “Kurultay” sistemine geçildi. 23 Ağustos’ta yapılan erken parlamento seçimleri, yeni sistem kapsamında Kurultay için gerçekleştirilen ilk seçim oldu.

(HA)