Hevpeymaniya Avhewa û Tenduristiyê ya Cîhanî (Global Climate and Health Alliance ,GCHA), karneya tenduristiyê ya 132 welatan parve kiriye ku wan welatan peyman û sozên neteweyî yên avhewayê di çarçoveya Peymana Parîsê de weşandine.
Di “Karneya Beyana Tevkariya Neteweyî ya Tendurist” (The Healthy NDC Scorecard) de karneya tenduristî û hewaya paqij a beyanên tevkariya neteweyî di heşt kategoriyan de hat nirxandin. Di analîzê de bandorên li ser tenduristiyê, qirêjiya hewayê, çalakiyên di sektora tenduristiyê de, fêdeyên din ên di qada tenduristiyê de, veguhestinên edîl, birêvebirina entegreyê, aborî û fînans, şopandin û pêkanîn hatin lêkolînkirin.
Tirkiye di rêza 47em de ye
Encam bi wê yekê re hatin berhevkirin ku bê ka armancên avhewayê heta çi astê bi îdia ne û li wî welatî rêjeya mirinên ji ber qirêjiya hewayê çiqas e. Di encama analîzê de Tirkiye bi 14 pûanan di nav 132 welatan de di rêza 47em de cih girt:
Li Tirkiyeyê rêjeya mirinên ji ber qirêjiya hewayê di her sed hezar kesî de weke 83,6 hat tomarkirin. Armanca giştî ya avhewayê ya wî welatî ji bo senaryoyeke ku di bin 4°C’yî de ye wekî gelekî kêm hat nirxandin.
Di raporê de ev xal derketin pêş:
19 welatên ku karîn di nav 20 welatên destpêkê de cih bigirin, welatên xwedî dahata kêm û navîn in.
Pûana Tirkiyeyê (14) nêzî pûana Kanada (16), Efrîqaya Başûr (13) û Yekîtiya Ewropayê (12) ye.
Kolombiya bi wê yekê derdikeve pêş ku mijara tenduristiyê di plansaziyên xwe yên neteweyî yên avhewayê de bi awayekî herî berfireh entegre kiriye(pûana wê di ser 32an de 29 e). Nijerya (25 pûan) û Kamboçya (24 pûan).
Japonya û Hindistan ku tenê karîn 2 pûanan bistînin, di nav welatên ku pûana herî kêm stendine de cih digirin.
Welatên din ên ku emîsyona wan bilind e jî, ji ber ku erka dikeve ser milê wan bi awayekî adil bi cih neanîn, li paş armancan man. Di nav van welatan de Brezîlya (7), Awistralya, Çîn û Brîtanya (bi giştî 9 pûan) cih digirin.
Tê destnîşankirin ku tenê di pênc welatan de (Kamboçya, Şîlî, Kolombiya, Kosta Rîka û Paraguay) armancên kêmkirina karbona reş hene ku yek ji sedemên sereke yên guherîna avhewayê û qirêjiya hewayê ye û dibe sedema pirsgirêkên tenduristiyê yên giran.
Bandorên krîza avhewayê yên li ser tenduristiyê
Bandorên krîza avhewayê yên li ser tenduristiyê gav bi gav diyar dibin. Îsal tenê li Nepalê ji ber hilweşîna berfa qeşagirtî zêdetirî hezar û 400 kes mirin û zêdetirî 6 hezar û 600 kes hîn jî winda ne.
Ji ber bûyerên ku peywendiya wan bi guherîna avhewayê re hene li Afrîkaya Rojhilat û Başûr heşt mîlyon zarok bi xetereya birçîbûnê re rûbirû ne.
Her wiha tê zanîn ku li Ewropayê pêlên germê yên di havînê de bûn sedema mirina zêdetirî 35 hezar kesan.
Li gorî Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (DSO), krîza avhewayê dikare di nava salên 2030-2050an de her sal bibe sedema zêdeyî 250 hezar mirinên din.
HEYAMA KU ÎKLÎM Û DINYA DIGUHERE... - 4
Bandora krîza îklîmê û sotemenîyên fosîlî li ser tendûristîya zarokan
Ji sedî 92ê Tirkiyeyê hewaya qirêj dikişînin sîngê xwe
Li gorî Rapora Reş 2025an a Platforma Mafê Hewaya Paqij, ji sedî 92yê serjimêriya Tirkiyeyê li gorî pîvanên Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (DSO) hewaya qirêj dikişînin sîngê xwe.
Ew bajarê ku qirêjiya hewayê û rêjeya mirina ji ber qirêjiyê lê herî bilind e jî Colemêrg e.
Di raporê de tê diyar kirin ku heke qirêjiya hewayê dakeve asta ku DSO pêşniyar dike, li Tirkiyeyê di salê de dikare jiyana herî kêm 60 hezar kesî bifilite.
(CA/AY)
.jpg)
.jpg)
