Hantibum Festivali, İstanbul’u bir ay boyunca Batı Ermenicesinin ve Ermeni kültürünün canlı bir laboratuvarına dönüştürmeye hazırlanıyor.
1 Mart’ta başlayacak olan ve Türkçede “Buluşma” anlamına gelen festival, konserlerden tiyatro ve sinema gösterimlerine, gezilerden atölyelere kadar uzanan yaklaşık 50 etkinlik ile katılımcıları dilin, edebiyatın ve yaratıcı üretimin dolaşıma sokulduğu bir mekâna davet ediyor.
Program, hem genel izleyiciye hem de İstanbul’daki Ermeni okullarına yönelik eğitim odaklı etkinliklerle ikiye ayrılarak, Batı Ermenicesinin gündelik dil olarak yeniden görünür kılınmasını amaçlıyor.
Yesayan Kültür ve Edebiyat Derneği, festival aracılığıyla genç kuşakları üretime dahil ederek kültürel hafızayı tazelerken, diasporadaki ve yerel katılımcılar arasında entelektüel ve duygusal bir köprü kurmayı hedefliyor.
Adını Batı Ermenice edebiyatın önemli isimlerinden Zabel Yesayan’dan alan Yesayan Kültür ve Edebiyat Derneği’nden Vartan Estukyan ile Hantibum Festivali üzerine konuştuk.
Yesayan Derneği’nden ‘Hantibum Festivali’
Buluşma
Hantibum Festivali nedir, amacı ve hedef kitlesi kimlerdir?
Hantibum Festivali’ni, Batı Ermenicesini ve kültürünü, yeşerdiği ve başkentlerinden biri kabul edilen İstanbul’da bir ay boyunca yaşatmak amacıyla düzenliyoruz. İlkini geçen yıl organize ettiğimiz festival, 2026’da daha kapsamlı bir programla kapılarını açıyor. Festival boyunca yaklaşık 50 etkinlik İstanbul’da hayat bulacak. Bunların arasında konserler, film ve tiyatro gösterimleri, geziler, atölyeler yer alıyor.
Hantibum’un hedef kitlesi bir yandan oldukça geniş, bir yandan da çoğunlukla Ermenice konuşanlarla/anlayanlarla sınırlı. Festival programı, genel ve okul etkinlikleri olarak ikiye ayrılıyor. Batı Ermenicesinin okullarda daha yoğun kullanılması için, etkinliklerin bir kısmını İstanbul’daki Ermeni okullarında organize ediyoruz. Bu festivalle birlikte, şehirde faaliyet yürüten tüm Ermeni ilköğretim, ortaokul ve liselerinde bir etkinlik yapılacak.
Burada belirtmek gerekir ki Hantibum Festivali, iki yıldır pek çok kurumun işbirlikleri ve destekleriyle yapılıyor, bu sene kurumlar arası işbirliğine Avrupa Birliği’nin finanse ettiği CultureCIVIC Kültür Sanat Destek Projesi’nin desteği de eklendi.
Yesayan Derneği
Hantibum’u düzenleyen Yesayan Kültür ve Edebiyat Derneği hakkında neler bilinmeli?
1993’ten bugüne İstanbul’da Ermenice edebiyata ve Ermeni kültürüne açılan bir pencere olma sloganıyla faaliyet sürdüren Aras Yayıncılık, 2019’da yayınevi bünyesindeki Yesayan Salonu ile çeşitli kültürel etkinliklere evsahipliği yapmaya başladı. Yayınevinin ve kültürel merkezin bu deneyimlerinin teşvikiyle, Aralık 2022’de Yesayan Kültür ve Edebiyat Derneği kuruldu.
Adını Batı Ermenice edebiyatın en önemli isimlerinden yazar Zabel Yesayan’dan alan Yesayan Kültür ve Edebiyat Derneği, akademik ve kültürel çalışmalar yapmak, Türkiye’de ve dünyanın farklı ülkelerinde yayımlanmış Ermenice kitap ve dergilerle, araştırma, inceleme, anı, biyografi ve edebiyat türlerinde farklı dillere ait kitap ve dergilerden oluşan bir arşiv ve araştırma merkezi oluşturmak, araştırmacıların, eğitimcilerin ve toplumun farklı kesimlerinden ilgililerin bu arşiv ve merkezden yararlanmasını sağlamak amacıyla kuruldu.
Yesayan Derneği, Batı Ermenicesi, Ermenice edebiyat, kültürel miras ve toplumsal hafıza alanlarında çalışmalar yürüterek İstanbul’daki Ermeni toplumu ile daha geniş toplum arasında kültürel bir köprü kurmayı amaçlayan bir kültür kurumu. Derneğin temel hedeflerinden biri, Batı Ermenicesini yaşayan bir iletişim dili olarak yeniden görünür kılmak ve bu dilin gündelik hayatta kullanımını güçlendirmek. Bu doğrultuda Batı Ermenicesi odağında atölyeler, etkinlikler, yaratıcı programlar ve gençlere yönelik üretim alanları açıyor. Dernek, Türkiye’nin çokdilli ve çokkültürlü geçmişine dair farkındalık yaratmayı da önemsiyor. Edebiyat, sözlü tarih, toplumsal hafıza ve kültürel çalışmalar alanlarında yürüttüğü faaliyetlerle toplumun farklı kesimlerinin bir araya gelebildiği diyalog, paylaşım ve düşünme ortamları geliştirmeyi hedefliyor. Bu çalışmalar, kültürel çeşitliliğin görünürlüğünü artırmayı ve ortak hafıza üzerine kolektif bir tartışma alanı kurmayı amaçlıyor.
Derneğin önemli odaklarından biri gençlerle yaratıcı üretimi desteklemek. Gençlerle birlikte fanzinler hazırlamak, dijital bir blog platformu oluşturmak ve onları yazmaya, düşünmeye ve üretmeye teşvik etmek derneğin güncel çalışmalarının önemli bir parçası. Bu üretimler, hem gençlerin Batı Ermenicesiyle ilişki kurmasını sağlayan destekleyici bir alan yaratıyor hem de yeni kültürel içeriklerin ortaya çıkmasına katkı sunuyor. Yesayan Derneği ayrıca, arşiv ve kültürel miras alanında profesyonel çalışmalar yürütüyor; tarihsel belgelerin korunmasını, erişilebilirliğini ve araştırmacılar tarafından kullanılmasını hedefliyor.
Batı Ermenicesinin önemi
Festival kapsamındaki etkinliklerde Batı Ermenicesinin önemi ve kullanım şekli nedir?
Hantibum’un odaklarından belki de en önemlisi, Batı Ermenicesinin günlük hayat dili olarak kullanılmasına katkıda bulunmak. Buna ek olarak, festival boyunca kapılarını Tophane’deki Depo’da açık tutacak Meydan-ը sergisi, yedi çağdaş genç Ermeni sanatçının üretimlerini bir araya getiriyor. Burada dil, pratik anlamda kullanılmasa da, sanatçıların yapıtlarında kendi kimliklerinden, kültürlerinden ve dillerinden yansımalar sonucu ürettikleri eserleri görüyoruz.
Batı Ermenicesini odağa alan ‘Meydan-ը’ sergisi 3 Mart’ta Depo’da
Festivalde hem Türkiye’den hem de yurt dışından isimler yer alıyor. Uluslararası katılım, İstanbul’daki Ermeni toplumu ve sanatseverler için nasıl bir etkileşim sağlıyor?
Şüphesiz bu etkileşim karşılıklı bir tatmin doğuruyor. Genel etkinliklerle başlayacak olursak, ağırlıklı olarak konserler için İstanbul’a gelecek isimler görüyoruz. Collectif Medz Bazar halihazirda Türkiye’de oldukça geniş bir kitleye hitap eden bir müzik grubu. Öyle ki, festival programında bir konserle sınırlı tuttuğumuz bu davet, biletlerin kısa sürede tükenmesi sonucu ek bir konser gerekliliğine yol açtı. Böylece grup, İstanbul’da 6 ve 7 Mart olmak üzere iki gün dinleyicisiyle buluşacak. Ayrıca, Ermenice müziğin önemli ud virtüözlerinden Haig Yazdjian da Salon İKSV’de vereceği konserle yeniden İstanbul sahnesine çıkıyor.
Bunun yanı sıra, Fransalı Ermeni yönetmen Serge Avedikian’ın iki filmi, festival kapsamında gösterilecek ve ardından yönetmenle bir sohbet yapılacak. Ailesi Sölöz’e uzanan ve köy hakkında da film çeken Avedikian’ın katılımıyla köye bir gezi de yapılacak. Araştırmacı Zakarya Mildanoğlu’nun rehberliğinde yapılacak gezi sırasında, Batı Ermenicesi edebiyatının önemli temsilcilerinden, yine Sölözlü Hagop Oşagan’ın romanlarından bazı okumalar da yapılacak.
Yurt dışından gelen sanatçıların performans ve atölyelerinde İstanbul ile kendi ülkeleri arasında nasıl bir köprü kuruluyor?
İstanbul’u ziyaret eden çoğu diasporalı Ermeni, buraya geldiğinde karşılaştığı manzaradan hayli etkileniyor. Çünkü, bir yakını yoksa veya ailesi yakın tarihte İstanbul’dan yurt dışına göç etmediyse, diasporadaki Ermenilerin İstanbul toplumu hakkındaki bilgileri ne yazık ki çok kısıtlı. Burada 15’ten fazla okulun, 35’ten fazla kilisenin olduğunu öğrendiklerinde bu onları hayli etkiliyor. Bu yüzden de, Batı Ermenicesi kültürüyle biraz haşır neşir olan herkes, burada da bir işin ucundan tutmak istiyor tabiri caizse. Zira bu etkinliklerin neredeyse çoğu gönüllü yapılıyor. Özellikle okul etkinlikleri için söylemek gerekirse, Ermenistan dışında en çok Ermeni okulu İstanbul’da ve bu durum, Batı Ermenicesinin hâlâ daha başkentinin İstanbul olduğu anlamını taşıyor; bu da diasporadan gelenler için ayrı bir manevi öneme sahip.
“Ya doğru konuş ya hiç konuşma” mottosuna zıt bir konum yaratmak
Çocuklara yönelik Batı Ermenicesi atölyeleri festivalin bir parçası. Bu atölyelerin, dilin yaşatılması ve kuşaklar arası aktarım açısından önemi nedir?
Okul etkinliklerinde, dilin olabildiğince basit kullanılması için atölyeler organize edilmesine önem gösterdik. Bu kapsamda, hem yurt dışında hem yurt içinde çocuklarla atölyeler düzenleyen isimlerle iletişim kurup, onlardan kendi uzmanlık alanlarına göre bir çalıştay yürütmelerini istedik. Fransa’dan gelecek olan Anahid Sarkissian, çoğu Ermeni’nin tanıdığı bir isim. Çocuk kitabı yazarı olan Sarkissian, geçen yılki festivalde de okullarda atölyeler vermişti. Tina Kopma ise Pilibardez adını verdiği atölyede, çocuklarla Ermenice felsefe konuşmak üstbaşlığında buluşuyor.
Ne yazık ki anadilimizin varlığı okullarda günbegün azalıyor. Bunca okula rağmen hâlâ Ermenicenin bu denli az veya kısıtlı ortamlarda kullanılması, gelecek için kaygı uyandırıcı şüphesiz. Bu festivalin amaçlarından biri, belki en önemlisi de, Ermenicenin geçmiş kuşaklar tarafından üretilen ve baskılanan “Ya doğru konuş ya hiç konuşma” mottosuna zıt bir konum yaratmak. Bu yüzden yanlış da olsa, bazen araya farklı dillerden kelimeler de eklesek, özellikle çocukları Ermenice konuşmaya teşvik etmeye çalışıyoruz. Çünkü hiçbir şey yanlış yapmadan öğrenilmez.
Hantibum Festivali’nin uzun vadede Batı Ermenicesi ve Ermeni kültürünü İstanbul’da canlı tutma açısından rolü ne olabilir?
Bu yıl ikincisine ev sahipliği yapan festivali gelenekselleştirmek ve her yıl düzenli olarak organize etmek istiyoruz. Özellikle okullarla işbirliğimiz ve onlardan aldığımız olumlu dönüşler, bu festivalin ne denli önemli bir ihtiyaç olduğunu ve büyük bir boşluk doldurduğunu bize hatırlatıyor.
Yesayan Kültür ve Edebiyat Derneği, bu sene içinde başka ne tür çalışmalara yer verecek?
Dernek, asıl kuruluş amacı olan arşiv yaratma görevini de bir yandan sürdürüyor. Kütüphaneler, fotoğraf albümleri, efemeralar, gazete, dergi gibi süreli yayınlar, derneğin bünyesinde bulundurduğu bazı kaynaklar.
Ayrıca, iki aylık bir periyotta yayımlanan ve içeriğinde yalnızca Batı Ermenicesi yazıların yer aldığı Hargav Fanzin de derneğin önemli üretimlerinden biri. Fanzin, derneğin yanı sıra Aras Yayıncılık’tan, Nostalji Kitabevi & Cafe’den, Mephisto’nun Beyoğlu ve Kadıköy şubelerinden temin edilebilir. Derneğin web sitesinde her hafta yeni bir içeriğin yayınlamdığı blog da Batı Ermenicesi okumak isteyenler için bir kaynak işlevi görüyor.
Yesayan Derneği’nin mevcut faaliyetlerinden haberdar olmak ve daha fazla bilgiye ulaşmak için yesayan.org adresi ziyaret edilebilir ve derneğin Instagram hesabı takip edilebilir. (TY)
