IPS İletişim Vakfı/bianet olarak sivil toplumun güçlendirilmesi ve düzenli iletişim kanallarının artırılması hedefiyle Temmuz 2023’ten bu yana sürdürdüğümüz Hak Örgütleriyle Buluşmalar serisinin 40’ıncısında İstanbul Otizm Gönüllüleri Derneği ile bir araya geldik.
Atölye BİA’da 11 Kasım’da gerçekleştirdiğimiz buluşmaya İstanbul Otizm Gönüllüleri Derneği adına Dernek Yönetim Kurulu Başkanı Sarah A. Başar ve Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Filiz Kurt; IPS İletişim Vakfı/bianet adına Atölye BİA Koordinatörü Ceyda Sungur, bianet Sivil Toplum Paydaşları Muhabiri/Atölye BİA Asistanı Evrim Gündüz, bianet Editörü Nalin Öztekin katıldı.
Buluşmada derneğin kuruluş sürecini ve hak temelli çalışmalarını konuştuk. Otistiklerin eğitim, sağlık, istihdam ve bakım hizmetlerine erişimde karşılaştıkları hak ihlallerini, mevcut yasal düzenlemeler ile uygulamalar arasındaki farklılıkları ve yaşanan güçlükleri ele aldık.
Hak Örgütleriyle Buluşmalar
Otistikler için hak mücadelesi
İstanbul Otizm Gönüllüleri Derneği Yönetim Kurulu Başkanı Sarah A. Başar, 2018 yılında kurulan derneğin otistiklerin eğitim, sağlık ve diğer temel haklarına erişimi için mücadele ettiğini anlattı.
Derneğin kuruluşunun hemen ardından özel eğitim okullarında yaşanan sorunlara ilişkin Milli Eğitim Bakanlığı’na başvurduklarını belirten Başar, Türkiye Otizm Meclisi’nin yürütme kurulunda da yer aldıklarını ve Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Bireylere Yönelik II. Ulusal Eylem Planı’nın hayata geçirilmesi için çalışmalar yürüttüklerini söyledi:
Otistiklerin ve ailelerinin toplumun her alanında, kamuda yaşadığı sorunları dile getirip bunları nasıl çözeceğine dair aileleri bilinçlendirmek, onlara yol göstermek gibi bir misyonumuz var.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı koordinasyonunda hazırlanan Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Bireylere Yönelik II. Ulusal Eylem Planı (2023–2030), otistiklerin temel haklara ve kamu hizmetlerine erişimini güçlendirmeyi amaçlıyor.
2 Nisan 2023’te açıklanan plan; erken tanı ve müdahale, eğitim, sağlık, istihdam, sosyal hizmetler, bakım ve toplumsal yaşama katılım gibi alanlarda kamu kurumlarının yürüteceği çalışmaları kapsıyor. Plan ayrıca ailelere yönelik desteklerin artırılmasını ve kurumlar arası koordinasyonun geliştirilmesini hedefliyor.
Otizm Eylem Planı gecikiyor, sorunlar büyüyor: Türkiye Otizm Meclisi'nden acil çağrı
Hak ihlallerini belgelemek ve takip etmek
Derneğin hak ihlallerine karşı yürüttüğü çalışmaları anlatan Sarah A. Başar, kendilerine ulaşan başvuruları inceleyerek aileleri hak arama yolları konusunda bilgilendirdiklerini söyledi.
Özellikle eğitim hakkı ihlallerinde aileleri yazılı başvuru yapmaya yönlendirdiklerini belirten Başar, sorunların önce ilgili kurumlara iletildiğini ve çözüm sağlanamadığında üst makamlara taşındığını aktardı. Başar, başvuruların belgelenmesinin hem hak ihlallerini görünür kılmak hem de kamu kurumlarının sorumluluklarını takip etmek açısından önemli olduğunu vurguladı.
İstanbul Otizm Gönüllüleri Derneği Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Filiz Kurt ise derneğin çalışmalarını doğrulanmış vakalar üzerinden yürüttüğünü belirterek bakım merkezlerinde yaşanan hak ihlallerini de kuruluşlarından bu yana gündemde tuttuklarını söyledi. Kurt, derneğin temel talebini şöyle özetledi:
Tekrardan bir şeylerin keşfedilmesi gibi taleplerimiz yok. Taleplerimiz çok ütopik şeyler de değil. Yönetmeliklerde var olan, hatta anayasada var olan ‘her çocuğun hakkı’ ifadesinin sahada yer bulmasını istiyoruz.
“Otistik çocuklar teneffüslere çıkarılmıyor”
Kurt, otistiklerin karşılaştığı en büyük sorunlardan birinin yasal düzenlemelerde tanınan hakların uygulamada karşılık bulmaması olduğunu söyledi.
Kurt, geçmiş yıllara kıyasla otistik çocukların okullaşmasında ilerleme kaydedildiğini ancak eğitimin niteliğine ilişkin sorunların sürdüğünü belirtti. Okul yönetimlerinin ve öğretmenlerin tutumlarına, özel eğitim sınıflarının yetersizliğine ve ulaşım hizmetlerinde yaşanan aksaklıklara dikkat çekti.
Kurt, otistik çocukların okullara kabul edilmelerinin nitelikli eğitim alabildikleri anlamına gelmediğini vurguladı:
Aslında en büyük problem, kağıt üzerinde var olan hakların günlük hayata taşınmaması. Yönetmeliklerimizde her şey var gibi gözüküyor ama maalesef bütün bunlar sahaya aynı biçimde yansımıyor. Çocuğun okula erişmiş olması, eğitime de erişebildiği anlamını taşımıyor. Özel eğitim sınıfları donanım ve öğretmen bakımından yetersiz. Bazı okullarda sınıflar diğer öğrencilerden uzak alanlarda bulunuyor ve otistik çocuklar teneffüslere çıkarılmıyor.
Türkiye Otizm Meclisi: Sorunlu veli değiliz, çocuklarımızın haklarını talep ediyoruz
Sağlık hizmetlerine erişim ve yetişkinlikte destek eksikliği
Otistiklerin sağlık hizmetlerine erişimde karşılaştıkları sorunlara da değinen Kurt, erken tanılama konusunda ilerleme kaydedilmesine rağmen tanı sonrası takip ve destek mekanizmalarının yetersiz kaldığını söyledi.
Özellikle yetişkin otistiklerle çalışabilecek psikiyatristlere erişimde güçlük yaşandığını belirten Kurt, sağlık, eğitim ve sosyal hizmetlerden sorumlu kamu kurumları arasındaki koordinasyon eksikliğine dikkat çekti. Kurt, eğitim hayatını tamamlayan otistiklerin istihdam ve sosyal yaşama katılım olanaklarının da oldukça sınırlı olduğunu ifade etti.
Dernek Başkanı Sarah A. Başar ise yoğun destek ihtiyacı bulunan otistikler için kriz durumlarında başvurulabilecek yatılı sağlık ve bakım hizmetlerinin yetersizliğini vurguladı. Ailelerin çoğu zaman destek almadan bırakıldığını belirten Başar, yıllardır dile getirdikleri sorunlara kalıcı çözümler üretilmediğini söyledi:
Otistiğin önce annesi ve babası var. Eğer onlar yoksa toplum içerisinde nasıl var olacağını konuşmakta zorlanıyoruz açıkçası. Her şeylerini biz karşılıyoruz. Bu desteklerin artırılmasını bekliyoruz. Hâlâ umudumuzu koruyoruz.
Kent yaşamına erişimde engeller
Otistiklerin kent yaşamına katılımını da değerlendiren Başar ve Kurt, kamusal alanların ve sosyal faaliyetlerin farklı ihtiyaçlar gözetilerek düzenlenmesi gerektiğini belirtti.
Kurt, duyusal hassasiyetlere uygun tiyatro ve sinema gösterimleri ile sessiz saat uygulamalarının olumlu örnekler olduğunu ancak bu tür çalışmaların yaygınlaşmadığını söyledi.
Yerel yönetimlerin sunduğu hizmetlere erişimde de sorunlar yaşandığını belirten Başar ise özellikle İstanbul’da etkinliklerin farklı ilçelerde düzenlenmesinin aileler için ulaşım güçlükleri yarattığını anlattı. Başar, hizmetlerin yalnızca var olmasının yeterli olmadığını, otistiklerin bu hizmetlerden fiilen yararlanabilmesinin de sağlanması gerektiğini vurguladı.
(EG)
