.jpg)
ABD ve İsrail ordularının 28 Şubat’ta İran’a yönelik başlattığı saldırılar altıncı gününde devam ediyor.
Saldırılar sonrası, rejimin geleceğine dair tartışmalar sürerken, İran Kürdistanı’nın (Rojhilat) önde gelen beş Kürt partisi saldırılardan yaklaşık bir hafta önce 22 Şubat'ta, “İran Kürdistanı Siyasi Güçleri İttifakı” adı altında bir koalisyon oluşturdu. Koalisyona dün (4 Mart) İran Kürdistanı Devrimci Emekçiler Topluluğu da dahil oldu.
İranlı Kürtler hem mezhep hem de dil bakımından farklılık gösteriyor. Nüfusun yaklaşık yüzde 60’ı Sünni, yüzde 30-35’i Şii. Ülkede ayrıca Yarsaniler gibi başka dini gruplar da var. Dil açısından ise Kurmanci, Sorani, Lorî, Kelhur ve Gorani lehçeleri konuşuluyor.
Bu mezhepsel ve dilsel farklılıklar, tarih boyunca Kürt siyasi partilerinin ortak ve birleşik bir hareket oluşturmasını zorlaştırdı.
Deklarasyonun temel maddeleri
Koalisyonun yayımladığı bildiride, Tahran yönetiminin “baskıcı politikalarına karşı direniş vurgusu” yapılırken şu temel talepler ve hedefler sıralandı:
- Kendi kaderini tayin hakkı: Kürt halkının siyasi iradesine dayalı, kendi kaderini tayin etme hakkının uluslararası standartlarda tanınması.
- Demokratik Kürdistan: Rojhilat’ta demokratik, çoğulcu ve halkın iradesini esas alan bir idari sistemin inşa edilmesi.
- Seküler ve federal İran: İran’ın bütününde diktatörlüğe son verilerek; laik, demokratik, seküler ve tüm etnik/inanç gruplarının haklarını güvenceye alan bir yönetim modelinin kurulması.
- Eşitlik ve adalet: Kadın haklarının eksiksiz savunulması, toplumsal adaletin sağlanması ve çevre koruma politikalarının yönetim esaslarına dahil edilmesi.
- Ortak muhalefet cephesi: İran genelindeki diğer demokratik muhalif güçlerle, "diktatörlüğün reddi" temelinde iş birliği yapılması.
Kürdistan Özgür Yaşam Partisi (PJAK)
Kendisine Abdullah Öcalan’ın düşüncelerini esas alan PJAK, 2004 yılında kuruldu ve başından itibaren PKK’nin yerleşik askeri altyapısı, komuta yapısı ve ideolojik ağından yararlanıyor. Eş Başkanları Viyan Peyman ve Emir Kerimi’dir. PJAK, sivil kanadı KODAR (Doğu Kürdistan Özgür ve Demokratik Toplumu) ve kadın örgütü KJAR (Doğu Kürdistan Özgür Kadınlar Topluluğu) dahil olmak üzere daha geniş bir siyasi ve sosyal yapıyı kapsıyor.
Son 20 yılda İran rejimine karşı faaliyet gösteren en aktif Kürt partilerinden biri. 2014 ile 2025 yılları arasında, Tahran ile resmî bir ateşkes sürdürmesine rağmen, Kürt grupların İran güçlerine yönelik tüm saldırılarının yaklaşık yüzde 70’inden ve bu olaylarda İran Devrim Muhafızları Ordusu’nun (DMO) kayıplarının yaklaşık yüzde 80’inden sorumlu.
PJAK’a, rejime karşı stratejik üstünlük sağlayan bir diğer faktör ise İran sınırındaki Irak Kürdistan Bölgesi’nin dağlık bölgelerinde faaliyet göstermesi. Yaklaşık 5 bin kişilik bir savaşçı gücü olduğu belirtiliyor.
Allan Hassaniyan’ın The Iranian Kurdish Movement at Home and in Exil (İran’daki ve yurtdışındaki İranlı Kürt Hareketi) başlıklı araştırmasına göre, Alevileri, Êzidîleri, Sünnileri ve seküler kesimleri aynı çatı altında buluşturmayı hedefleyen Öcalan’ın ideolojik yaklaşımı, PJAK’a bu toplumsal ayrımları aşma konusunda elverişli bir zemin sunuyor. Diğer tüm Kürt gruplar, Tahran’daki Şii ağırlıklı siyasi sisteme görece daha uyumlu olan Kirmanşah ve İlam gibi Şii Kürt bölgelerinde destek bulmakta zorlanıyor. Buna karşılık PJAK, bu bölgelere açılma konusunda en avantajlı aktör olarak görülüyor.
İran Kürdistan Demokrat Partisi (PDK-İ)
Genel sekreterliğini Mustafa Hicri’nin yaptığı parti, İran’daki en eski ve tarihsel olarak en önde gelen Kürt partisi.
1946’da Mahabad Cumhuriyeti’nin kurulması da dâhil olmak üzere tarihsel mirası, örgüte sembolik bir referans ve belirli bir destek tabanı sağlamaktadır. Bu destek, özellikle harekete nesiller boyunca bağlı aileler ile Avrupa’daki İranlı Kürt diasporasının bazı kesimleri arasında görülmektedir.
Abdurrahman Kasımlo kimdir?
Şu anda yaklaşık 2 bin savaşçıdan oluşan bir güce sahip, ancak parti 1980’lerde ve 90’larda büyük kayıplar verdikten sonra, 1996 yılında silahlı operasyonlara son verdiğini ilân etti. 2016 yılında “Rasan” kampanyası altında isyanını sembolik olarak yeniden canlandırsa da, bu sadece birkaç çatışmaya yol açtı. PJAK’ın aynı dönemde resmî bir ateşkes altında faaliyet göstermesine rağmen, KDP-I 2014’ten 2025’e kadar İran’a karşı kaydedilen Kürt saldırılarının yüzde 20’sini ve DMO kayıplarının yüzde 14’ünü oluşturdu.
KDP-I, zamanla, sınır boyunca askeri üslerini kaybetti. Sidakan ve Erbil’deki (Çoman) varlığı, 2023 Irak-İran güvenlik anlaşmasının ardından ortadan kaldırıldı ve Koya’da uzun süredir kullandığı karargâhı, Irak Bölgesel Kürdistan Yönetimi (IKBY) güvenlik güçlerinin gözetimi altında askerden arındırıldı ve sivil kamp olarak yeniden düzenlendi. Parti, Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) ve Kürdistan Yurtseverler Birliği (YNK) ile samimi ilişkilerini sürdürmekle birlikte, siyasi olarak büyük ölçüde bağımsızlığını korudu. Ancak, nesiller arası kopukluk ve diasporanın etkisiyle iç bölünmeler, partinin uyumunu ve operasyonel kültürünü zayıflattı.
İran devletinin 1989 yılındaki Abdurrahman Kasımlo ve 1992 yılındaki Sadik Şerefkendi suikastları da partiyi güçlü liderliğinden mahrum bıraktı. O zamandan beri parti, saflarını birleştirebilecek veya yeni nesil aktivistleri harekete geçirebilecek yeni figürler yetiştirmekte zorlanıyor.
Öte yandan parti, tarihsel olarak güçlü olduğu Mahabad ve Urmiye’nin bazı bölgelerinde hâlâ belirli bir etkiye sahip olsa da, PJAK’ın bölgede artan etkinliği karşısında giderek zayıfladı. Eski lideri Abdülrahman Kasımlo, Urmiye doğumlu olduğu için parti, bir dönem bu şehirde güçlü bir toplumsal tabana sahipti. Zamanla örgütsel faaliyetlerinde daralma yaşandı ve IKBY ile Avrupa’ya yönelik göçler de taban yapısını etkilemiştir.
Parti, şimdilerde Kirmanşah ve İlam gibi Şii Kürt nüfusun yoğun olduğu illerde sınırlı bir varlık gösteriyor ve partiye destek daha çok Sorani lehçesini konuşan Sünni Kürt bölgelerinde yoğunlaşıyor. Kürt muhalefeti içinde ise tarihsel konumu nedeniyle hâlâ önde gelen yapılardan biri olarak anılıyor.
İran Kürdistanı Mücadele Örgütü (Sazman-ı Xebat)
Genel sekreterliğini Baba Şeyh Hüseyini yapıyor. 1979 Devrimi’nin hemen ardından Şeyh Nasir Subhani gibi Kürt Sünni din âlimleri tarafından kuruldu ve kendini şiddete başvurmayan İslamcı bir hareket olarak tanımladı. Resmî bir statüsü olmasa da, genellikle Müslüman Kardeşler’in İran’daki uzantısı olarak değerlendiriliyor. Günümüzde İran’daki en büyük yasal Sünni yapılardan biri ve üyelerinin yaklaşık yarısı Kürtlerden oluşuyor.
Seküler Kürt partilerinin aksine, İslam Cumhuriyeti sistemi içinde açık biçimde faaliyet yürütüyor. Düzenli kongreler düzenliyor, seçilmiş bir merkez konseye sahip ve sosyal ile eğitim alanındaki çalışmalarını sürekli genişletiriyor. Bu yasal ve açık çalışma imkânı, özellikle Senendec, Mahabad, Merivan ve Ciwanro gibi Sünni Kürt şehirlerinde son 10 yılda istikrarlı bir büyüme sağladığı söyleniyor.
Bununla birlikte, hareketin etkisi tamamen sivil alanla sınırlı ve coğrafi olarak yaygın değil. Silahlı bir yapısı yok, rejimle doğrudan çatışmaya girmiyor ve Kirmanşah ya da İlam gibi Şii çoğunluklu bölgelerde belirgin bir varlık göstermiyor. Yine de sahip olduğu üye sayısı, güçlü toplumsal ağı ve düzenli büyüme eğilimi sayesinde bugün İran’daki en önemli Kürt hareketlerinden biri olarak görülüyor.
Kürdistan Emekçiler Topluluğu (Komele) ve Kürdistan Özgürlük Partisi (PAK)
İki parti de günümüzde büyük ölçüde etkinlik göstermiyor.
Kürdistan Emekçiler Topluluğu Riza Keabi liderliğinde 2007 yılında İran Kürdistanı Devrimci Emekçiler Topluluğu’ndan (Komele) ayrıldı. Parti, 19 Ağustos 2017'de İran'a karşı savaşacaklarına karar verdi. Her iki parti Kürtler arasında Komele olarak biliniyor.
Komele geçmişte Senendej çevresinde sol ve daha sonra sosyalist bir hareket olarak etkiliydi. Ancak zamanla birçok fraksiyona bölündü ve bu durum, hem ideolojisini hem de örgütsel bütünlüğünü zayıflattı. Kürdistan Emekçiler Topluluğu peşmergelerinin önemli bir kısmı silah bırakarak IKBY’deki sivil kamplara yerleşti.
PAK’ın lideri Hüseyin Yezdanpenah’tır. Irak’taki KDP ile yakın ilişkiler içinde olan örgütün İran’da güçlü bir örgütsel ağı ya da ciddi toplumsal bir etkisi yok. Kampları Erbil’in batısındaki Xebat (Khabat) bölgesindedir. 500-800 arasında bir Peşmerge gücüne sahip. Son 10 yılda İran hedeflerine iki küçük çaplı saldırı düzenledi, bu saldırılar DMO’ya sınırlı kayıp verdirdi.
İran Kürdistanı Devrimci Emekçiler Topluluğu (Komele)
1979 yılında kurulan Komele’nin lideri Abdullah Muhtedi’dir. Siyasi alanda daha çok Abdullah Muhtedi’nin kişisel liderliğine ve ABD’deki diğer İranlı muhalif gruplarla kurduğu ilişkilere dayanıyor. Muhtedi, diplomatik temaslarını, uluslararası lobi faaliyetlerini ve medyadaki görünürlüğünü ön plana çıkaran bir siyaset izliyor. ABD ile de oldukça iyi ilişkiler yürüttüğü biliniyor. Ayrıca örgütün yaklaşık 1000 kişilik bir Peşmerge gücüne sahip olduğu ifade ediliyor.
Parti Genel Sekreteri Muhtedi, dün (4 Mart) sosyal medya üzerinden yaptığı açıklamada, “İran Kürdistanı Siyasi Güçleri İttifakı”na katıldıklarını duyurdu.
İran’daki Kürtlerin demografik yapısı
İran’da yaşayan Kürt nüfusuna ilişkin farklı tahminler bulunmakla birlikte, genel olarak 12 ila 15 milyon arasında bir nüfustan söz ediliyor. Nüfusun yaklaşık yüzde 60’ı Sünni, yüzde 30-35’i Şii'dir. Bu rakam, yaklaşık 80–85 milyonluk İran nüfusunun %15’ine karşılık geliyor. Bazı araştırmalar ve özellikle diasporadaki kurumların(İsveç Kürt Entitusu) verileri ise daha yüksek tahminler ortaya koyarak İran’daki Kürt nüfusunun 18 milyon olduğunu ileri sürüyor. Ancak akademik çalışmalarda en sık kabul edilen tahmin 12–15 milyon aralığıdır.
İran’da Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bölge Rojhilat olarak adlandırılmaktadır. Bu bölge İran’ın batı ve kuzeybatısında yer alıyor ve Kürt nüfusunun büyük kısmı burada yaşıyor. İran’ın eyalet sistemi içerisinde Kürt nüfusunun yoğunlaştığı başlıca eyaletler şunlardır: Kürdistan (Kordestan), Kirmanşah, Batı Azerbaycan, İlam, Çaharmahal ve Bahtiyari, Gulistan ve Kuzey Horasan.
Kürt nüfusunun en yoğun olduğu eyaletler Kürdistan, Kirmanşah ve İlam eyaletleridir. Bu eyaletlerde nüfusun yaklaşık %90’ının Kürt kökenli olduğu tahmin ediliyor. Çaharmahal ve Bahtiyari eyaletinde Kürtlerin oranı yaklaşık %60, Batı Azerbaycan eyaletinde ise yaklaşık %45 civarında.
İran’daki Kürt nüfusunun önemli bir kısmı da büyük şehirlerde yaşamaktadır. Özellikle Tahran’da yaklaşık 500 bin, Horasan bölgesinde ise yaklaşık 1,5 milyon civarında Kürt topluluğu bulunduğu tahmin edilmektedir. Bunun yanında bazı araştırmalar, İran Kürtlerinin yaklaşık %30’unun Kirmanşah, %28’inin Kürdistan (Sanandaj), %25’inin Batı Azerbaycan’ın Kürt çoğunluklu ilçelerinde ve yaklaşık %10’unun İlam eyaletinde yaşadığını söylüyor.
İran’daki Kürtler, diğer ülkelerdeki Kürt topluluklarına kıyasla dilsel ve dinsel çeşitlilik bakımından oldukça zengin bir yapıya sahip. Kürtçenin birçok lehçesi ve varyantı İran’da konuşuluyor. Kurmanci, Sorani, Kelhuri ve Gorani gibi lehçeler bunlar arasındadır. Dini açıdan ise İran Kürtleri arasında Sünni Müslümanlar, Şii Müslümanlar ve Ehl-i Hak (Yarasan) inancına mensup topluluklar bulunuyor. Bu durum İran’daki Kürt toplumunun kültürel ve inançsal açıdan oldukça çeşitli bir yapıya sahip olduğunu gösteriyor.
* Kaynak: The National Context, pdki.org, Rojnews, Pukmedia, Rûdaw, ÇandName, Fransa ve İsveç Kürt Enstitüleri.
(AY)
