2023 Nobel Barış Ödülü sahibi İranlı kadın hakları savunucusu Nergis Muhammedi'nin (Narges Mohammadi), yıllarca tutulduğu cezaevlerinde kaleme aldığı anıları Almanya'da yayımlandı. "Eine Frau hört niemals auf zu kämpfen" (Bir Kadın Mücadeleyi Asla Bırakmaz), başlığıyla yayımlanan kitabı Muhammedi'nin siyasi mücadelesini, tecrit ve işkence deneyimlerini, anneliğini ve kadın mahpuslar arasındaki dayanışmayı anılar formatında okura ulaştırıyor.
Kitabın Almanya tanıtımı, 9 Kasım'da Berlin'deki Deutsches Theater'da PEN Berlin ve btb yayınevi tarafından düzenlendi. Oyuncu Jasmin Tabatabai'nin kitaptan bölümler okuduğu etkinlikte İran'daki kadınların özgürlük mücadelesi ve siyasi baskılar ele alındı.
Deutsche Welle'nin 13 Kasım'da yayımladığı habere göre, Muhammedi'nin anılarının basılabilmesi başlı başına bir mücadeleyi gerektirdi. Cezaevinde yazdığı ilk metinler kayboldu, yeniden yazdığı sayfalar ise diğer mahpusların ve ziyaretçilerin yardımıyla parça parça dışarı çıkarıldı.
Gardiyanların yok ettiği 20 defter
Muhammedi anılarını 2017'de Tahran'daki Evin Cezaevi'nde yazmaya başladı. Yıllar boyunca çocukluğunu, gençliğini, kadın hareketine katılışını, gözaltına alınışlarını ve birlikte hapsedildiği kadınları anlattığı 20 defter doldurdu.
Ancak 2020'de başka bir cezaevine nakledildiğinde defterlerine el konuldu. Yılların emeği bir anda yok oldu.
Muhammedi yeniden yazmaya başladı. Evin, Zencan ve Karçak cezaevlerinde tuttuğu notlar, diğer kadın mahpuslar ve ziyaretçiler aracılığıyla ailelerine ulaştırıldı. Metinler elektronik mesajlarla yakınlarına iletildi; daha sonra Norveç'te yayıma hazırlandı.
DW'ye konuşan Nergis Muhammedi Vakfı'nın Almanya sözcüsü Mariam Claren, bu süreci şöyle anlattı:
“Sürekli yazıyordu. Sonra 2020'de Nergis'i zorla başka bir cezaevine naklettiler. Bütün belgeleri kayboldu. Her şeye yeniden başlamak zorunda kaldı.”
Claren'in annesi, İranlı insan hakları savunucusu Nahid Taghavi de Evin Cezaevi'nde Muhammedi'yle iki buçuk yıl aynı koğuşu paylaşmıştı.
Kitabın yayımlanması için yalnızca Muhammedi'nin kararlılığı yetmiyordu, onun doldurduğu sayfalar diğer kadınların göze aldığı tehlikeler sayesinde dışarıdakilere ulaşabildi.
“Beyaz işkence”: İnsan benliğini yok etmek
Muhammedi, mücadelesinin odağına ölüm cezasının kaldırılmasını ve siyasi mahpusların haklarını yerleştirmişti. Özellikle hücre hapsinin psikolojik etkilerini araştırmış, bu uygulamayı “beyaz işkence” olarak adlandırmıştı.
Daha önce aynı adla bir kitap ve belgesel çalışması da hazırlayan Muhammedi, yeni anılarında fiziksel ve psikolojik işkence arasındaki farkı anlatıyor:
“Bir insan fiziksel işkenceye maruz kaldığında yaralar, kan ve enfeksiyonlar, ne kadar korkunç olsalar da, yaşananların görünür tanıklarıdır.”
Psikolojik işkencede ise bu izlerin bulunmadığını, mağdurun yaşadığı travmayı başkalarına, hatta kendisine açıklamakta güçlük çektiğini belirtiyor.
“Hücre hapsinin amacı da budur: Tutukluyu hiçliğin eşiğine getirmek; kimliğini ve onu insan yapan her şeyi elinden almak.”
Muhammedi, tecridin yalnızca mahpusu dış dünyadan ayırmadığını, insanın kendisiyle ilişkisini de parçalamayı hedeflediğini anlatıyor.
Nobel Ödülü baskıları durdurmadı
Muhammedi, İran'da kadınlara yönelik baskılara karşı mücadelesi ve insan haklarını savunması nedeniyle 2023 Nobel Barış Ödülü'ne layık görüldü.
O sırada Evin Cezaevi'nde mahpus olduğundan Oslo'daki törene katılamadı. Ödülünü, Fransa'da yaşayan ikiz çocukları Ali ve Kiana teslim aldılar.
Ancak uluslararası alanda tanınırlık kazanması, İran makamlarının Muhammedi üzerindeki baskısını sona erdirmedi. DW'nin aktardığına göre, hakkında yeni davalar açıldı, iletişim olanakları kısıtlandı, tehdit ve karalama kampanyaları yoğunlaştı.
Muhammedi, 7 Kasım'da İspanya'da yayımlanan El País gazetesine verdiği söyleşide, Nobel Ödülü'nden sonra cezaevinden hastanelere tıbbi sevk işlemlerinin bile üst makamların onayına bağlandığını anlattı.
Nergis Muhammedi, Kasım 2024'te geçirdiği ameliyatın ardından sağlık sorunları nedeniyle 4 Aralık 2024'te Evin Cezaevi'nden üç haftalık geçici izinle çıkmış, ancak tedavisinin bitmemesi nedeniyle cezaevine dönüşü ertelenmişti.
Muhammedi, 12 Aralık 2025'te, Meşhed'de şüpheli koşullarda ölen insan hakları avukatı Hüsrev Alikürdi'nin anma töreninde konuşma yaptığı sırada güvenlik güçlerince yeniden gözaltına alındı. Nobel Ödülü sahibi, bu süreçte güvenlik görevlilerinin kendisini ağır biçimde darp ettiğini ve 2 ay hücrede tutulduğunu söyledi. Sağlık durumunun yeniden kötüleşmesi üzerine Mayıs 2026'da cezasının infazına tıbbi gerekçelerle bir kez daha ara verildi.
Muhammedi yeniden cezaevine gönderilme tehdidi altında tedavisini sürdürüyor.
“Kadınların direnişi yalnızca başörtüsü meselesi değil”
Muhammedi, yazılarında kadınların İran'daki toplumsal dönüşümün başlıca öznelerinden biri olduğunu anlatıyor.
2022'de Mahsa Jina Amini'nin gözaltında ölümünün ardından başlayan “Jin, Jiyan, Azadî” (Kadın, Yaşam, Özgürlük) hareketinin, zorunlu örtünmeye karşı toplumsal direnişi yeni bir düzeye taşıdığını belirtiyor.
Yazar, El País söyleşisinde, kadınların mücadelesinin yalnızca giyim özgürlüğüyle sınırlandırılamayacağını vurguladı:
“Kadınların teokratik bir otokrasiye karşı direnişini başörtüsüyle sınırlamamak gerekir. Yalnızca dinî ya da kadınlara özgü bir meseleyle karşı karşıya değiliz. Bu, derin siyasi önemi olan bir meseledir.”
Muhammedi'ye göre İran'da kadınlar, öğrenciler, işçiler ve gençler ağır bedeller ödeyerek toplumun siyasal bilincini değiştirdi. Bu değişimin, baskılara rağmen bütünüyle geri alınamayacağını düşünüyor.
On bir yıldır çocuklarından ayrı
Muhammedi'nin mücadelesi boyunca ödediği en ağır bedellerden biri çocuklarından ayrı kalmak zorunda bırakılması.
Eşi Taghi Rahmani ve ikiz çocukları Ali ile Kiana Fransa'da yaşıyor. Muhammedi, bugün 19 yaşında olan çocuklarına 2015'ten beri hiç sarılamadığını anlatıyor.
Yıllar boyunca annelerinden uzak büyüyen çocukları, dünyanın karşısına 2023'te Oslo'da onun Nobel Ödülü'nü kabul ederken çıkmışlardı.
Muhammedi, söyleşide çocuklarını yeniden görüp göremeyeceği sorusuna şöyle yanıt verdi:
“Umudumuzu asla kaybetmemeliyiz. Ama bu, gerçeği ya da acıyı görmezden gelmek demek değildir; mücadeleyi sürdürmek ve teslim olmamak demektir.”
Çocuklarıyla yeniden buluşacağı günü beklediğini, bunun ne zaman olacağını bilmediğini söyledi.
Bir kadının değil, kadınların hikâyesi
Muhammedi'nin kitabı, İran'daki siyasi baskılara dair kişisel bir tanıklık olmanın ötesinde, kadınların birbirlerinin sesini nasıl koruduğunun da bir kaydı.
Yirmi defterin yok edilmesinden sonra yeniden başlayan yazı çalışması, mahpusların yardımıyla cezaevi duvarlarını aştı. Metin, ailelerin, çevirmenlerin ve yayıncıların ortak emeğiyle kitaba dönüştü.
Almanca baskısı 30 Eylül'de yayımlanan 624 sayfalık anıların başka dillere çevrilmesi de sürüyor.
(AEK)
