Bu haberde Rojbîn, Selma ve Cinthia isimleri, görüşülen kişilerin talebi doğrultusunda değiştirilmiştir.
"Orası benim ilk evimdi. Annemle beraber yaşadığımız ilk evimdi."
Rojbîn’in* “ilk evim” diye anlattığı yer Gebze Kadın Cezaevi’nde bir siyasi koğuş. Artık 20’li yaşlarında genç bir kadın olan Rojbîn henüz iki yaşındayken annesinin yanında girdiği cezaevinde altı yıl geçirdi. Çocukluğunun ilk yıllarında tüm dünyası bu cezaeviydi.
Rojbîn cezaevinden ayrılıp anneannesinin evinde kalmaya başladığında sabahları erkenden kalkıyor, ev halkını da uyandırıyordu. Sayım vermeleri gerektiğini düşünüyordu.
Bir yıla yakın her sabah kalkıp saat 8’e kadar bekliyordum. Anneannem ‘Neyi bekliyorsun sen?’ diyordu. Gece gündüz, hafta sonu, hafta içi hep aynı hareketi yapıyordum. Her seferinde ‘Ne zaman gelecekler günaydın demeye?’ diyordum.
Rojbîn siyasi koğuşta geçen çocukluğunu nostalji duygusuyla anlatıyor:
“Sabah kalkıp sayım vermek ya da bir anda koğuş aramalarının olması… Bunlar bana o kadar normalleşmişti ki hayatımın bir parçası gibiydi.”
Rojbîn’in çocukluk anılarında yer eden bu düzen, bugün de anneleriyle cezaevinde kalan yüzlerce çocuğun yaşamını çevreliyor.
Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği (CİSST) uzmanları Cansu Şekerci ve Özge Akyüz’ün aktardığına göre, Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürü’nün 7 Ocak 2026’da TBMM Adalet Komisyonu’nda paylaştığı sayı, cezaevinde ebeveyni yanında kalan 883 çocuk olduğunu gösteriyor.
Çocukların her birinin ne kadar süre cezaevinde kaldığına ilişkin ise resmi veri bulunmuyor.
Vicdan Vakfı’nın Mayıs 2026’da yayımladığı, cezaevinde çocuğuyla kalmış 100 kadınla yapılan anket çalışması bu süreler hakkında sınırlı bir çerçeve sunuyor. Kalış süresi belirlenebilen 80 çocuğun yarısı en az yedi ay, dörtte birinden fazlası ise iki yıl ve üzerinde cezaevinde kalmış.
Çocuğun dünyası koğuşla sınırlanıyor
Dokuz yıl boyunca çeşitli cezaevlerinde kalan Selma*, çocukların büyüdükçe kapalı alanda yaşamaya verdiği tepkilere tanık olduğunu anlatıyor.
Koğuşta “elime doğdu” dediği Yusuf’un iki yaşındayken bir görevli tarafından salıncakta sallandığını, ardından sürekli yeniden gitmek istediğini söylüyor.
“Yusuf o kadar mutlu olmuş, o kadar sevinmiş ki… Sonra bunu tekrar tekrar istemeye başladı.”
Selma’ya göre Yusuf dört yaşına yaklaştıkça davranışları değişmişti.
“Daralıyordu artık. Duvarlara bakıyordu sürekli. Agresif oldu” diyor.
Rojbîn ise annesiyle birlikte olmanın kendisi için mutluluk kaynağı olduğunu anlatıyor. Ancak dışarıdaki hayatı tanıdıktan sonra cezaevine gelen çocukların yaşadıklarını farklı değerlendiriyor:
“Ben annemle beraber olduğum için çok mutluydum ama dışarıyı, parkı görmüş bir çocuk için gerçekten zulüm orası.”
Rojbîn’in dışarıya dair bildikleri, koğuştaki kadınların kucağında dinlediği resimli kitaplardan ibaretti. Ayşegül serisinin çizimleri onun için dışarının tek görüntüsüydü.
Bir hastane ziyaretinden sonra cezaevine ring aracıyla dönerken yanındaki bir kadın mahpusun gösterdiği lunaparkı ilk kez gördüğünü anlatıyor:
“Bir anda bağırmaya başladım: ‘Ayşegül’ün kitabındaki yer burası!’ ‘Durun, durun’ diyorum, ‘Ayşegül gelecek.’ O sırada uzaklaştık ışıklı parktan. Ben koğuşa bir girdim, annem ve herkes bana sarılıyor. Benim tek söylediğim şey ‘Işıklı park, ışıklı park, ışıklı park.’”
İki gün boyunca “Işıklı parka gideceğim” diye ağlayan Rojbîn’i sonunda cezaevine ekmek getiren araçla parka götürmüşler:
“Orada üç saate yakın, bir çocuğun binebileceği her şeye bindim. Bizim koğuş 26 kişiydi. 30 tane pamuk şekeri, 30 tane elma şekeri, 30 tane de kâğıt helva almıştım.”
Anne-çocuk üniteleri bütün çocuklara ulaşmıyor
Adalet Bakanlığının Nisan 2025 tarihli soru önergesi yanıtına göre Sincan, Diyarbakır, Marmara ve Erzincan kadın cezaevlerinde toplam dört anne-çocuk ünitesi oluşturuldu. Yedi cezaevinde de “çocuk dostu alan” bulunuyor.
Bakanlığın 2021’de tanıttığı Sincan’daki pilot ünitede, her biri 20 metrekare olan 48 oda, anne ve çocuk yatakları, oyun alanları, kreş ve bahçe bulunuyor. Bakanlığın açıklamasında psikolog ve çocuk gelişim uzmanının da görev yaptığı belirtiliyor.
CİSST uzmanları ise bu ünitelerdeki koşulların bütün cezaevlerini temsil etmediğini vurguluyor. Çocuklar, annelerinin bulunduğu kurum ve koğuşlarda kalıyor.
Bir erkek hapishanesinin bir kadın koğuşu varsa, çocuk annesiyle o koğuşta tutulur. Birden fazla koğuş varsa ya da burası bir kadın hapishanesiyse idarenin inisiyatifiyle çocuklu kadınlar tek bir koğuşa da toplanabilir, dağıtılabilir de.
Uzmanlara göre çocukların kaldığı alanların fiziki koşulları için belirlenen ve denetlenen ortak bir standart bulunmuyor. Bir kurumda beşik temin edilebilirken başka bir kurumda aynı ihtiyaç karşılanamayabiliyor.
CİSST, uygun yatak bulunmaması nedeniyle annesiyle aynı yatakta uyuyan çocukların düşebildiğini, küçük çocukların sert zeminlerde emekleyip yürümeyi öğrendiğini aktarıyor.
Temel ihtiyaçlar için beklemek
Bakırköy Kadın Kapalı Cezaevi’nde tutuklu bulunan Cinthia*, görüşme sırasında dokuz aydır cezaevindeydi. Sorulara avukatı aracılığıyla İspanyolca yazılı yanıt veren Cinthia’nın anlatımında tekrar eden tek Türkçe kelime “dilekçe” oldu.
“En zoru her şey için dilekçe yazmak; kızımın bezi ve kıyafetleri için de” diyor Cinthia.
Adalet Bakanlığı, 12 Ocak 2026 tarihli soru önergesi yanıtında annelerinin yanında kalan çocukların bezlerinin ödenek beklenmeden temin edildiğini ve ücretsiz olarak, gecikmeden dağıtıldığını belirtiyor.
Selma ise malzemelerin ücretsiz sağlanmasının ihtiyacın zamanında karşılandığı anlamına gelmeyebildiğini anlatıyor:
Sütü, biberonu, bezi veriyorlardı. Ücretsiz veriyorlardı ama biraz zaman alıyordu. O kadının o süreç içinde bunlara ihtiyacı oluyor. Ben bir kadının kendi eteğini yırtıp çocuğuna bez yaptığını biliyorum.
Mevzuat, annelerinin yanında kalan çocuklara yaşlarına ve ihtiyaçlarına uygun yiyecek ve içecek verilmesini öngörüyor. Hamile ve emziren kadınlar için de durumlarına uygun beslenme düzenlenmesi gerekiyor.
Selma ise kaldığı koğuşlardan birinde, küçük çocuğuyla aynı yemeği paylaşan bir annenin kendi payından vazgeçtiğine tanık olduğunu anlatıyor:
“Ben annesinin yemediğini görüyordum. Anne yemiyordu, bütün yemeğini çocuğuna yediriyordu.”
Selma, görevlilerden çocuk için ek yemek istediğini ancak verilmediğini söylüyor.
Sağlık hizmetine ulaşmanın güçlükleri
Cinthia, cezaevinde bulunduğu dönemde doğum yaptığını ve doğum sonrası ilaçlarına erişmekte gecikmeler yaşadığını söylüyor:
“Doğum yaptığımda antibiyotiği bir hafta sonra, dikiş kremini 15 gün sonra verdiler.”
Çocukların sağlık hizmetlerine erişimi de annelerinin cezaevi içindeki başvuru ve sevk süreçlerine bağlı. CİSST uzmanları, çocuk doktoruna erişimde ve hastaneye sevkte yaşanan gecikmelere dikkat çekiyor.
Annelerinin kelepçelenmesine tanık olmak da çocuklar açısından kaygı yaratabilen deneyimler arasında sayılıyor.
Aslı Ünlü 40 yaşında hamile haliyle cezaevine giren bir kadın.
Riskli gebeliği ve kalp rahatsızlığı bulunduğunu belirten Ünlü, cezaevine girişinde çıplak aramaya maruz bırakıldığını söylüyor. İlk gece bebeğinin hareketlerini hissedemediğini, ertesi gün sağlık ekibinin geldiğini ve daha sonra tek kişilik bölmeleri bulunan nakil aracıyla, elleri kelepçeli şekilde hastaneye götürüldüğünü anlatıyor.
Ünlü’ye göre muayene sırasında kelepçesi açılmış ancak görevliler odada kalmaya devam etmiş.
Hamileliğinin bir ayını cezaevinde geçiren Ünlü, doğumdan önce tahliye oldu.
CİSST uzmanları, cezaevinde kalan kadınların gebelik takibi, jinekoloğa erişim, doğum sonrası bakım ve emzirme desteğinde yetersizlik ya da gecikmeyle karşılaşabildiğini belirtiyor.
CİSST hangi değişiklikleri öneriyor?
CİSST’in önerilerinin merkezinde, çocuğun bir mahpus olmadığı ve bütün kararların çocuğun üstün yararı gözetilerek alınması gerektiği bulunuyor.
Dernek, hamile, yeni doğum yapmış veya küçük çocuğu olan kadınlar için hapis cezasına alternatif tedbirlerin öncelikle değerlendirilmesini istiyor.
Cezaevinde kalan çocuklar içinse güvenli yaşam alanları, yaşa uygun beslenme, sağlık hizmetlerine hızlı erişim, okul öncesi eğitim, oyun ve dış dünyayla temas imkânlarının sağlanmasını öneriyor.
Anneden ayrılma sürecinin psikolojik hazırlıkla yürütülmesi, kurumların bağımsız izlemeye açılması ve çocukların koşullarına ilişkin düzenli veri paylaşılması da talepler arasında.
Annesinden ayrılmak, dışarıya alışmak
Çocuğun cezaevinden ayrılması, annesiyle kurduğu gündelik ilişkinin de değişmesi anlamına geliyor. CİSST uzmanları, yaş sınırı nedeniyle gerçekleşen ayrılıkların önceden planlanması ve hem anneye hem çocuğa psikososyal destek sağlanması gerektiğini vurguluyor.
Rojbîn’in ailesi onu dışarı çıkarmaya, yaşıtlarına yabancılaştığını fark ettiğinde karar vermiş. Çünkü Rojbîn açık görüşlerde gelen çocuklarla oynamak yerine “büyük insanlar gibi” annesinin arkadaşlarının yanına oturup sohbetlerini dinliyormuş:
“Açık görüş alanında çocuklar koşuyorlardı. Ben bir gün onlara ‘Ne koşuyorsunuz? Biz burada birbirimizi duyamıyoruz’ demiştim. Annem de ondan sonra ‘Yok, bu iyice çocukluktan çıktı’ demişti.”
Rojbîn’in dışarıya alışması da zaman almış. Annesi, anneannesine giderse onu “ışıklı parka” götüreceklerini söylemiş. İlk kez anneannesinde kaldığında gece boyunca ağladığını ve cezaevine geri götürüldüğünü anlatıyor.
Daha sonra dışarıda geçirdiği süre kademeli olarak artmış:
“Geri döneceğimi zannetmiştim. Ama anneannemler Zeytinburnu’nda oturuyordu, biz Gebze’deydik. Yol bitmiyor. Eve geldikten sonra kıyameti koparmıştım. Sabaha karşı 4.30’da dayım, büyük dayım, anneannem ve ortanca teyzem beni cezaevinin oraya getirdiler. Saat 10’a kadar cezaevinin kapısının önünde bekledik.”
Ailesi bundan sonra Rojbîn’i “dışarıya” adım adım alıştırmış. Teyzesinin yaşıtı çocukları görüşe getirilmiş, anneannesinde geçirdiği bir-iki gün haftalara dönüşmüş ve nihayetinde dışarıda geçirdiği süre cezaevindekinden fazla hale gelmiş.
Ancak cezaevindeki güvenlik uygulamalarının yarattığı korku dışarı çıktıktan sonra da sürmüş.
CİSST uzmanlarına göre arama sırasında çok sayıda personelin koğuşa girmesi, yüksek sesler ve eşyaların yerlerinin değiştirilmesi küçük çocuklarda korku ve güvensizlik yaratabiliyor.
Rojbîn, cezaevinden ayrıldıktan sonra gece duyduğu sesleri de arama yapılacağı düşüncesiyle ilişkilendirdiğini anlatıyor. Anneannesinin evinde bir motor sesi duyduğunda saklandığını söylüyor:
“‘Aramaya geldiler’ diye bağırıp altıma işiyordum.”
Sabah sayımı da gece araması korkusu da Rojbîn’le birlikte yeni evine taşınmıştı.
Kitaplarda gördüğü dünyayla karşılaşması ise zamanla gerçekleşmiş:
Denizi anneannemlerle gördüm. O zaman çok ağlamıştım. Bir de ‘Bu kitapta vardı’ diyordum. Sonra oturup orada ağlamıştım. Artık dışarıdaki süreci algılamaya başlıyorsun. Dışarıdaki süreçte, kitapta gördüğün her şey evet var ama sana yasak.
Cezaevinde Rojbîn’in bildiği alanların sınırları, duvarları belliydi. Kapılar, bloklar ve duvarlarla çevrili bu dünyanın ardından dışarıda ona en tuhaf gelen şey gökyüzü olmuş.
“Hiçbir şekilde gökyüzü bitmiyor. Mesela cezaevinde 150 metre yürüdükten sonra blok değişeceği için demir kapılar açılıyor. Dışarıdaysa kapı yok, gökyüzü bitmiyor” diyor.
(EA/NÖ)
