Birleşmiş Milletler Genel Kurulu 2022 yılında herkes için temiz, sağlıklı ve sürdürülebilir bir çevreyi hak olarak tanıdı. Türkiye Anayasası’nın 56. maddesi ise sağlıklı ve dengeli çevrede yaşama hakkını açıkça düzenliyor.
Peki bu hakkınız elinizden alınırsa ne yapabilirsiniz? Bu sorunun yanıtını araştırmakta fayda var, ne de olsa günden güne daha fazla tahrip olan bir doğada, iklim krizi tehdidi ile birlikte yaşıyoruz.
Birleşmiş Milletler tarafından düzenlenen COP31 toplantısı sonra erdi. Devlet başkanlarının da bir araya geldiği zirvede iklim krizinin etkilerini azaltmaya yönelik bir çaba görülmedi. Ülkeler kendilerine ekonomik yükümlülük getirecek bir söylemden kaçındılar. Yani sağlığımız biraz daha fazla tehdit altında. Gösteriler düzenlemek, örgütlenerek devletler üzerinde baskı oluşturmaya çalışmak bir yöntem elbette. Ama devletlere yol açtıkları tahribat nedeniyle hukuk çerçevesinde neler yapılabilir? Bu konuda oldukça zorlu bir yöntem olsa da girişimde bulunanlar oldu. Hatta bu girişimlerden birinde Türkiye’de suçlananlar arasında yer aldı.
Uluslararası Af Örgütü Kampanyalar Yöneticisi Ece Milli COP31’in ardından, “Devletler artık verdikleri sözleri; emisyonları azaltacak, fosil yakıtlardan çıkışı hızlandıracak, adil geçiş süreçlerini finanse edecek ve insanları kötüleşen iklim kaynaklı zararlara karşı koruyacak somut kararlara dönüştürmeli. Bu, tercihe bağlı bir durum değil. Uluslararası Adalet Divanı, devletlerin uluslararası hukuk uyarınca iklim kaynaklı ciddi zararları önleme, iklim değişikliğine neden olan etkinlikleri düzenleme, günümüzdeki ve gelecek kuşakları koruma amacıyla işbirliği yapma yükümlülükleri olduğunu açıkça ortaya koydu. COP31, devletlerin bu yükümlülükler doğrultusunda adım atıp atmayacaklarını gösterecek olan kritik bir sınavdı. Ancak ne yazık ki başarı gösterilemedi” değerlendirmesini yapıyor.
Devletler iklim krizinin etkilerini azaltmak için adım atmaktan kaçınıyor. Bu durumda hak savunucularının karşısına önemli bir soru çıkıyor. Devletler, sera gazı salımlarını yeterince azaltmadıkları veya insanları iklim etkilerine karşı koruyamadıkları için hukuken sorumlu tutulabilir mi?
Yanıt, başvurulan yargı yoluna göre değişiyor. Uluslararası mahkemeler ve insan hakları organları aynı usulle çalışmıyor. AİHM’ye kişiler ve bazı dernekler başvurabiliyor. BM insan hakları komiteleri, ilgili devletin kabul ettiği başvuru usulleri çerçevesinde bireysel başvuruları inceleyebiliyor. Uluslararası Adalet Divanı’nda ise kişiler dava açamıyor; çekişmeli davalarda yalnızca devletler taraf olabiliyor.
Herkes adına dava açmak mümkün mü?
AİHM’de başvurucunun, Sözleşme’de güvence altına alınan bir hakkının ihlalinden kişisel ve doğrudan etkilendiğini göstermesi gerekiyor. Mahkeme, her zarara uğradığını söyleyenin soyut başvurularını kabul etmiyor. İklim davalarında bireylerin işi daha da zor: Kişinin iklim etkilerine ciddi biçimde maruz kalması ve acil bir bireysel koruma ihtiyacı bulunması aranıyor. Sağlık durumu, yaşadığı bölgenin iklim riski ve zararın süresi gibi somut koşullar önem taşıyor.
Bireysel başvuru tek seçenek değil. AİHM, belirli koşullarda derneklerin de üyeleri veya etkilenen kişiler adına başvuru yapabileceğini kabul ediyor. Derneğin tüzüğünde iklim değişikliğinin insan hakları üzerindeki etkilerine karşı koruma amacının bulunması ve temsil yeteneğini göstermesi gerekiyor. Başvurudan önce iç hukuk yollarının tüketilmesi de kural olarak şart.
Türkiye hakkında şikayet
Türkiye hakkında iklim değişikliği nedeniyle uluslararası düzeyde yapılmış dikkat çekici başvurulardan biri, Chiara Sacchi ve diğerleri/Türkiye dosyası. Dünyanın farklı ülkelerinden 16 çocuk, 23 Eylül 2019’da BM Çocuk Hakları Komitesi’ne başvurarak Arjantin, Brezilya, Fransa, Almanya ve Türkiye’ye dava açmak için girişimde bulundu. Başvurucuların tamamı başvuru sırasında 18 yaşından küçüktü; aralarında Greta Thunberg de bulunuyordu.

Çocuklar, bu devletlerin sera gazı salınımlarını ve iklim politikalarını yeterince sınırlamayarak yaşam, sağlık, kültür ve çocukların üstün yararı haklarını ihlal ettiğini ileri sürdü. Türkiye yönünden, ülke sınırları içinde kaynaklanan emisyonların iklim krizine katkıda bulunduğunu ve bu katkının çocukların hakları üzerindeki etkilerinin öngörülebilir olduğunu savundular. Başvurucular, ısı ve orman yangını dumanının astım gibi sağlık sorunlarını ağırlaştırdığını, bazı çocukların hastaneye kaldırıldığını; aşırı sıcaklar, seller, kuraklık ve deniz seviyesindeki yükselmenin yaşamlarını ve kültürlerini etkilediğini anlattı.
Komite, başvurunun kabul edilebilirliği aşamasında önemli bir değerlendirme yaptı: İklim değişikliğinin kolektif bir sorun olması, devletlerin kendi eylem ve ihmallerinden doğabilecek bireysel sorumluluğunu ortadan kaldırmıyordu. Komite, Türkiye’deki emisyon kaynaklarının devlet tarafından düzenlenebildiğini ve denetlenebildiğini; bu emisyonların sınır ötesinde öngörülebilir zararlara katkıda bulunabileceğini belirtti. Başvurucuların, Türkiye’nin yetki alanı dışında bulunmalarına rağmen Türkiye kaynaklı emisyonların çocukların haklarına etkisi bakımından Komite’nin inceleme yapabilmesi için gerekli ilk eşiği karşıladıkları sonucuna vardı. Komite ayrıca çocukların gerçek ve kişisel zarara maruz kaldıklarını ilk bakışta ortaya koyduklarını belirtti.
Fakat Komite başvuruyu esastan incelemeden kabul edilemez buldu. Gerekçe, çocukların Türkiye’deki iç hukuk yollarına hiç başvurmamış olmasıydı. Türkiye, başvurucuların Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru, idari dava veya çevre mevzuatına dayalı dava açabileceklerini savundu. Çocuklar, Türkiye’de doğmadıklarını, yaşamadıklarını ve burada mülk sahibi olmadıklarını belirterek bu davalarda başvuru ehliyetlerinin bulunmayacağını ileri sürdü. Komite ise başarı şansına ilişkin genel kuşkuların yeterli olmadığını, çocukların neden bu yolları denemediklerini somut biçimde açıklamadıklarını belirterek iç hukuk yollarının tüketilmediğine karar verdi.
AİHM’den İsviçre’ye ihlal kararı
9 Nisan 2024’te AİHM Büyük Dairesi, KlimaSeniorinnen/İsviçre kararında devletin iklim değişikliğinin yaşam, sağlık, refah ve yaşam kalitesi üzerindeki ciddi etkilerine karşı kişileri etkili biçimde koruma yükümlülüğü bulunduğunu kabul etti. İsviçre’nin iklim politikalarında ciddi eksiklikler gördü ve AİHS’nin özel ve aile hayatına saygıyı düzenleyen 8. maddesinin ihlal edildiğine hükmetti. Derneğin başvurusunun İsviçre mahkemelerinde gerektiği gibi ele alınmamasını da mahkemeye erişim hakkı bakımından ihlal saydı.

Başvuruda dört yaşlı kadın ve 2 binden fazla üyesi bulunan bir dernek yer aldı. AİHM, bireysel başvurucuların kişisel mağduriyet eşiğini karşılamadığına karar verdi; buna karşılık iklim koruması amacıyla kurulan derneğin üyeleri adına dava açma hakkını kabul etti. Kararda devletlerden belirli bir enerji politikası izlemesi istenmedi; ancak emisyon azaltım hedeflerinin, uygulama takviminin ve hedeflere ulaşmaya yarayacak önlemlerin tutarlı ve etkili olması gerektiği vurgulandı. İsviçre bakımından ulusal emisyon sınırlarının karbon bütçesi veya benzer bir araçla hesaplanmaması da önemli eksikliklerden biri sayıldı.
İklim etkileri yaşayan toplulukların başvurusu
BM İnsan Hakları Komitesi’nin Billy ve diğerleri/Avustralya kararı, iklim zararının belirli bir topluluk üzerindeki somut etkilerini ele aldı. Torres Boğazı’nda yaşayan sekiz yerli, yükselen deniz seviyesi, kıyı erozyonu ve sellerin evlerini, geçim kaynaklarını ve kültürel yaşamlarını tehdit ettiğini belirterek başvurdu.
Komite, Avustralya’nın yetersiz uyum önlemlerinin başvurucuların özel ve aile hayatı, konutları ve yerli kültürlerini sürdürme haklarını ihlal ettiğine karar verdi. Devletten zarar gören kişilere etkili giderim sağlamasını, topluluklarla anlamlı istişare yürütmesini ve adaların güvenli biçimde yaşanabilir kalması için gerekli önlemleri almasını istedi. Bu da iklim sorumluluğunun yalnızca emisyon azaltımıyla sınırlı olmadığını; devletlerin mevcut etkilerin sonuçlarına karşı uyum önlemleri alma yükümlülüğü de bulunduğunu gösteriyor.
Başvurular neden reddediliyor?
AİHM, Duarte Agostinho’nun Portekiz ve 32 ülke aleyhindeki başvurusunu kabul etmedi. Portekizli altı genç, ülkelerinin yanı sıra 32 Avrupa devletini de iklim etkileri nedeniyle sorumlu tuttu. Mahkeme, Portekiz dışındaki devletler bakımından kendi yargı yetkisinin kurulamadığına; Portekiz’e karşı ise başvurucular ulusal hukuk yollarını denemediği için başvurunun kabul edilemeyeceğine karar verdi. İklim krizinin küresel olması, başka devletlere karşı AİHM’nin yetki alanını kendiliğinden genişletmiyor.
Carême - Fransa dosyasında ise başvurucu, şikâyet ettiği bölgede artık yaşamıyordu ve bölgeyle güncel, yeterli bir bağı bulunmuyordu. AİHM bu nedenle kişisel mağduriyet koşulunun karşılanmadığı sonucuna vardı.
UAD: Devlet sorumluluğu için ölçüt ne?
Uluslararası Adalet Divanı, 23 Temmuz 2025 tarihli danışma görüşünde devletlerin iklim sistemini korumaya ilişkin uluslararası hukuk yükümlülüklerini değerlendirdi. Mahkeme, ciddi çevresel zararı önleme yükümlülüğünün iklim değişikliği bakımından da geçerli olduğunu ve devletlerden yüksek düzeyde özen beklendiğini belirtti. Sera gazı salımlarıyla bağlantılı faaliyetleri düzenlemek, kuralları uygulamak ve denetlemek bu çerçevede değerlendirilebilir.
UAD, devletlerin hedeflenen sonucu elde edememesiyle otomatik olarak sorumlu tutulamayacağını; sorumluluğun, zararı önlemek için sahip oldukları imkânları kullanmamaları halinde gündeme gelebileceğini açıkladı. Ancak görüşte hiçbir devlet hakkında özel olarak ihlal kararı verilmedi ve tazminata hükmedilmedi. UAD, bireylerin devlet sorumluluğunu ileri sürüp süremeyeceğinin de ilgili insan hakları sözleşmelerine ve bu sözleşmelerin başvuru yollarına bağlı olduğunu belirtti.
İlk adım ulusal mahkemeler
Çevre örgütü Urgenda ve bir grup yurttaş , Hollanda hükümetinin emisyon azaltım hedeflerinin yetersiz olduğunu savundu. Hollanda Yüksek Mahkemesi, devletin 2020 sonuna kadar emisyonları 1990 seviyesine göre en az yüzde 25 azaltma yükümlülüğünü onadı. Mahkeme, iklim değişikliğinin yaşam ve refah üzerindeki ciddi etkilerini kararının hukuki dayanakları arasında değerlendirdi.
Almanya Federal Anayasa Mahkemesi ise 2021’de iklim koruma yasasını, emisyon azaltım yükünün önemli bölümünü geleceğe bırakması nedeniyle inceledi. Mahkemeye göre bugünkü yetersiz önlemler, ileride daha sert kısıtlamalar getirerek gelecek kuşakların temel hak ve özgürlüklerini aşırı ölçüde sınırlayabilirdi. Bu nedenle iklim politikalarının kuşaklar arasında nasıl bir yük dağılımı yarattığı da anayasal denetime konu olabilir.
Türkiye’de iklim kararları yargıya taşınabilir
Anayasa’nın 56. maddesi devlete çevreyi koruma, 125. maddesi ise idarenin eylem ve işlemlerini yargı denetimine açma yükümlülüğü getiriyor. Bu nedenle çevre ve iklim alanında belirli bir karar ya da idarenin yerine getirmediği somut bir görev dava konusu edilebilir. Ancak “Devlet iklim için yeterince çaba göstermiyor” iddiası tek başına yeterli değil; davacının işlemle hukuki bağı ve ihlalin somut dayanağı gösterilmeli. Mahkeme hukuka uygunluğu denetleyebilir, idarenin yerine geçerek iklim politikasını belirleyemez.
İzin, ÇED kararı veya plan gibi idari işlemlere karşı iptal davası açılabilir; somut zarar iddiasında tazminat, acil zarar riski varsa yürütmenin durdurulması istenebilir. Genel dava açma süresi idare mahkemelerinde 60 gün; ÇED kararlarında özel süre 30 gün olabiliyor. Süre, çoğunlukla kararın tebliği veya ilanıyla işlemeye başladığından, iklim etkisinin yıllar içinde ortaya çıkmasını beklemek ilk karara karşı dava hakkını kaybettirebilir. Mahkeme, zararın tamamen gerçekleşmesini beklemeden karar tarihindeki bilimsel verileri ve öngörülebilir riskleri değerlendirebilir. (Anayasa’nın 125. maddesi; İYUK madde 7; Danıştay kararı)
2025’te yürürlüğe giren 7552 sayılı İklim Kanunu, emisyonların azaltılması ve iklim değişikliğine uyum için planlama ve uygulama çerçevesi kurdu. Süreçte Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına bağlı İklim Değişikliği Başkanlığı koordinasyon görevi üstlenirken, diğer kamu kurumları ve yerel yönetimlerin de kendi yetki alanlarında sorumlulukları bulunuyor. İlk yerel iklim eylem planlarının 2028–2032 dönemini kapsaması ve 31 Aralık 2027’ye kadar karara bağlanması öngörülüyor. (7552 sayılı İklim Kanunu; YİDEP Yönetmeliği)
Türkiye’de iklim değişikliği ile ilgili devlete dava açmanın yolu hukuken açık gibi görünse de bu yola çıkan önce hangi idarenin, hangi işlemi veya kimin ihmali ile olumsuz etkilendiğini kanıtlaması gerekiyor. Bu da göründüğü kadar kolay değil. İç hukuk yollarını tüketmeden AİHM’ye gitmek de mümkün değil.
(Mİ)







