Yalnızca ülkesi Lübnan’ın değil, Mağrib’den Maşrık’a, Bilâdüşşam’dan Mezopotamya’ya uzanan geniş coğrafyada Arapların ve diğer bölge halklarının da sesi olan Feyruz, 20 Kasım’da 92 yaşına girdi. Lübnan’ın el-Ahbar gazetesinden Ahmed Şemseddin, Feyruz’un doğum günü vesilesiyle kaleme aldığı yazısında, sanatçının Rahbani Kardeşler’le birlikte Filistin’e adadığı “Dönüş Şarkıları”nın pek bilinmeyen sahne geçmişine ışık tutuyor. Şemseddin’in bu kısa müzikal gösterinin izini sürdüğü yazısını biamag okurları için Türkçeye çevirdik. Çeviri sürecinde yapay zekâ araçlarından da yararlandık.
Doğum gününde Feyruz’a uzun ve sağlıklı bir ömür diliyor, kabul etmesi umuduyla ona hayalî bir çiçek demeti sunuyoruz. Bu vesileyle, sevgili yıldızımızın sanat mirasının büyük bir bölümünün hâlâ ihmal edildiğini, bu mirası koruyup gelecek kuşaklara aktaracak bir kurumun bulunmadığını bir kez daha hatırlatmak istiyoruz.
Bu yazıda, unutulma tehlikesiyle karşı karşıya olan bu mirastan küçük bir kesit sunuyoruz.

İnsanlığın kalıcı değerleri
Mayıs 1957’de, Feyruz’un seslendirdiği “Yurdundan Edilmiş Halkın Marşı”nın (Neşîdü’ş-Şa‘bi’l-Müşerred) plak olarak yayımlanmasından ve sanatçının ilk kez Baalbek’in basamaklarında sahneye çıkmasından birkaç ay önce, yönetmen ve radyo yapımcısı Sabri eş-Şerif, Mişel Asmar’ın davetiyle Lübnan Kültür Forumu’nda Arap müziği üzerine bir konferans verdi.
1922’de Yafa’da doğan Şerif, Rahbani Kardeşler’in yol arkadaşıydı. Birlikte kurdukları Lübnan Halk Topluluğu’nun (el-Fırka eş-Şa’biyye el-Lübnaniyye) yöneticiliğini üstlenmiş, topluluğun sahnelediği oyunların çoğunu yönetmişti.
Şerif, geleceği öngörürcesine şöyle diyordu konferansta:
“Bugün umutlarımız [...] her zamankinden daha fazla, sanatçının büyük sorumluluğunu içtenlikle hissetmesine bağlı. Kendisinden öncekilerin yerine getiremediği bu sorumluluk, insanlığın kalıcı değerlerini temsil ederek tarihle birlikte yürüyebilmek için öncülük etme sorumluluğudur.”
Rahbani Kardeşler ve Feyruz, başta Filistin davası olmak üzere bu değerleri sanatlarında yaşattılar. Öyle ki 25 Temmuz 1968’de Beyrut’ta, Ürdün Parlamentosu’ndaki Kudüs milletvekilleri Emil el-Guri ve Muhyiddin el-Hüseyni ile kent halkının temsilcileri, Kudüs’ün anahtarını onlara emanet etti.
Ne var ki Rahbani Kardeşler ile Feyruz’un Filistin’e adadığı eserler geniş kitlelerce bilinse de bu eserlerin ilk kez hangi koşullarda seslendirildiği bugün dinleyicilerin çoğu için unutulmuş durumda.
Şimdi, 1960’ların başından itibaren “Dönüş Şarkıları” (Ağânî’l-Avde) adıyla tanınan ve zamanla klasikleşen dört şarkının hikâyesini hatırlayalım.

Yafa’nın denizi, Beysan’ın portakal bahçeleri
1962 yazında “Ay Köprüsü” (Cisr el-Kamer) müzikali, Baalbek Festivali kapsamında dokuz gece boyunca sahnelendi ve büyük başarı kazandı.
Baalbek’in ardından Rahbani Kardeşler ve Feyruz, Lübnan Halk Topluluğu’yla birlikte aynı eseri Şam Uluslararası Fuarı’nın sahnesine taşıdı. Oysa 1959’da Şam’da verdikleri ilk konserlerden bu yana kentteki gösterileri, çeşitli şarkılardan oluşan programlarla sınırlı kalmıştı. 1961’deki programda “Döneceğiz” (Râciûn) adlı müzikli eser yer almıştı. 1962’nin sürprizi ise Filistin’e adanan “Dönüş Şarkıları” (Ağânî’l-Avde) olmuştu.
Yaklaşık 35 dakika süren ve “Ay Köprüsü”nden önce sunulan bu müzikli program, gecenin ilk perdesi niteliğindeydi.
Program sırasıyla enstrümantal bir girişten, Said Akl’ın şiirinden bestelenen “Şanını Okudum” (Kara’tü Mecdike), topluluğun seslendirdiği “Hikâye ve Dans” (Hikâye ve Raks) adlı kısa müzikli skeçten ve son olarak “Dönüş Şarkıları”ndan oluşuyordu.
Rahbani Kardeşler, yazıp besteledikleri bu son sahne için Feyruz’un yanı sıra tiyatrolarının iki benzersiz sesini seçmişti: İnce, zarif sesiyle Siham Şammas’ı ve daima başkaldıran tavrıyla Joseph Azar’ı.
Şam Uluslararası Fuarı’nın program kitapçığı sayesinde bu sahnenin bazı teatral ayrıntılarını öğrenebiliyoruz. Rahbani Kardeşler burada Filistin’in tarihsel simgelerinden birini, portakalı sahneye taşıyordu.
Sahne, “gün batımında, yol üzerinde genç bir kız” betimlemesiyle açılıyor. Siham Şammas, “Bir Gün Daha Geçip Gitti” (Ğâb Nehâr Âhar) şarkısını söylüyor. Ardından Joseph Azar sahneye giriyor. Arkadaşlarıyla birlikte balık ağını onaran bir balıkçıyı canlandırarak “Yafa”yı seslendiriyor.
“Yafa” sona erdiğinde portakal yüklü arabasıyla bir satıcı beliriyor. Genç bir kadın, Feyruz, satıcıya yaklaşıyor ve meyveleri “sanki bir özlem duygusuna kapılmışçasına” seyrediyor. Sonra “Beni Beysan’a Götürün” (Khudûnî ilâ Bîsân) şarkısını söylemeye başlıyor.
Şarkının ardından insanlar dört bir yandan sahneye doluşuyor, böylece finaldeki “Bir Gün Döneceğiz” için hazırlık başlıyordu.
Rahbani Kardeşler, 1950’lerde besteledikleri bu şarkıyı yeniden ele almışlardı. Feyruz da onu daha önce, 1959’da Şam’da seslendirmişti.
“Beysan” ile “Bir Gün Döneceğiz” arasında Feyruz ve koro üyelerinin karşılıklı seslendirdiği kısa bir müzikli diyalog yer alıyordu.
Giderek yoğunlaşan bu diyalog, sahnenin dramatik gerilimini adım adım doruğa taşıyordu.
Koro, “Kırlangıç sürüleri eski pencerelere döndü” diyerek başlıyor, sonunda öfke ve kaygıyla, varoluşsal bir soruyu tekrar tekrar soruyordu:
“Acaba dönecek miyiz, dönecek miyiz, dönecek miyiz?”
Hakikat de aşk kadar güzeldir
1962 sonbaharında Rahbani Kardeşler, üç yeni şarkıyı stüdyoda kaydetti. “Bir Gün Döneceğiz”i de 1950’lerden bilinen iki kaydından farklı, büyüleyici bir düzenlemeyle yeniden kayda aldılar.
Bu yeni yorumda koro, şarkının merkezinde daha geniş bir yer tutuyordu. Sanki yurdundan edilmiş halk, Feyruz’la birlikte yeniden ses veriyordu.
Aralık ayında “Dönüş Şarkıları” sahnesi, Noel vesilesiyle hazırlanan “Karlı Günler” (Eyyâm et-Telc) programında Lübnan ve Maşrık Televizyonu’nda yayımlandı.
Sahne, 1967’de “Kudüs Aklımızda” (el-Kuds fi’l-Bâl) programı için bir kez daha filme alındı.
İlki gibi Noel için hazırlanan bu programı da Rahbani Kardeşler yazmıştı. Feyruz ve Lübnan Halk Topluluğu’nun rol aldığı yapımda şair Said Akl konuk olarak yer alıyordu. Program yine aynı televizyon kanalında yayımlandı.
“Kudüs Aklımızda”, Mart 1973’te Bağdat’ta düzenlenen I. Uluslararası Filistin Filmleri ve Televizyon Programları Festivali’ne de katıldı.
Program, televizyon eğlence yapımları kategorisinde ödül kazanamadı. Ancak festival, Feyruz’a, “Haziran 1967 yenilgisinden bu yana Filistin şarkılarıyla direniş saflarında yer aldığı için” bir takdir belgesi verdi.
“Dönüş Şarkıları”, yaklaşık 15 dakika süren müzikli sahnenin tamamını yayımlayan televizyon ve radyo yayınları sayesinde geniş kitlelere ulaştı. Sahnedeki şarkılardan ikisi 45’lik olarak da yayımlandı: “Beni Beysan’a Götürün” 1964’te, “Bir Gün Döneceğiz” ise yeni düzenlemesiyle 1966’da dinleyiciyle buluştu.
1968 sonbaharında “Kudüs Aklımızda” başlıklı bir uzunçalar yayımlandı. Plağın ikinci yüzü “Dönüş Şarkıları” adını taşıyordu. Burada müzikli sahnenin tamamı, dört şarkısı ve kısa şarkılı diyaloğuyla birlikte yer alıyordu.
İlk yüzdeyse daha önce 45’lik plaklarda yayımlanmış üç eser bulunuyordu: “Şehirlerin Çiçeği” (Zehratü’l-Medâin), “Kadim Kudüs” (el-Kudsü’l-Atîka) ve Said Akl’ın kaleme aldığı “Kılıç Çekilsin” (Seyfün Fel-yüşher) marşı.
Şair Said Akl, plağın arka kapağı için kısa bir tanıtım yazısı da yazmıştı:
“Feyruz’un seslendirdiği bu şarkılar, onun bütün öteki şarkılarından ayrılır. İlk kez, neredeyse tamamı özlemi, kahramanlığı ve insan ruhunu harekete geçiren marşlar bir araya geliyor, Kudüs’ün nasıl hançerlendiğini anlatıyor.
Bütün halklar, hakkın yerini bulacağı o büyük günü özlemle bekleyen ordularla birlikte bu acıları, yakarışları, kan ve öfke gözyaşları gibi akıp duran yaraları dile getiriyor. [...]
Özlem, asalet ve yiğitlik, hakkın zaferine duyulan iradeyle daima iç içe kalacak.
Çünkü hakikat de aşk kadar güzeldir.”
(AŞ/VC)







