Diyarbakır Barosu Engelli Hakları Komisyonu, Diyarbakır Bedensel Engelliler Derneği, Engelliler Federasyonu ve Türkiye Sağırlar Konfederasyonu ortaklığıyla ilk defa hazırlanan "Diyarbakır Adliyeleri Erişilebilirlik Raporu" açıklandı.
Düzenleyici kurumların ortak temsilcilerinin katılımıyla baroda düzenlenen toplantıyla raporu açıklayan Diyarbakır Barosu Engelli Hakları Komisyonu üyesi Evindar Çakıl, "Adalet, herkes için erişilebilir olmadığı sürece adalet değildir" dedi.
İnsan hakları, engellilik ve bitmeyen soru işaretleri
MA'nın aktardığına göre Çakıl, engellilerin adliyelere giremediği, duruşma salonlarına ulaşamadığı, kalemlerde işlem yapamadığı ve yargısal süreçlere fiilen katılamadığı bir sistemin; hukuk devleti ilkesini zedelediğini, adil yargılanma hakkını ihlal ettiğini kaydetti.
"Hak ihlali ve idarenin hizmet kusuru"
Çakıl, Diyarbakır Adliyesi'nde görme engelliler için yüzey yönlendirmecilerinin bulunmadığı, bedensel engellileri için bina girişleri, turnike, asansör ve duruşma salonlarının bağımsız erişime uygun olmadığını, İşitme engelliler için adliyelerde işaret dili tercümanı bulunmadığı, buna göre bir adli sürecin yürütülmediğini söyledi.
Adliyede engelli tuvaletlerinin ya hiç olmadığı ya da kilitli olduğunu ifade eden Çakıl, "Bu tablo, Birleşmiş Milletler Engelli Haklarına İlişkin Sözleşme, Anayasa, 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun ve ilgili mevzuat hükümlerinin açık ihlalidir. Erişebilirliliğin sağlanamaması; yalnızca idari bir eksiklik değil, hak ihlali ve idarenin hizmet kusurudur" dedi.
"Geçici çözüm çare değil"
Adliyelerde erişilebilirliğin sağlanmasının, ne iyi niyet beyanına ne de geçici çözümlere bırakılabilecek bir konu olmadığını dile getiren Evindar Çakıl, bu durumun, Adalet Bakanlığı'nın ve Adalet Komisyonlarının doğrudan sorumluluğu altında olduğuna dikkat çekti:
"Bu nedenle; Adalet Bakanlığı'nı, Diyarbakır'daki tüm adliye binalarında kapsamlı ve bütüncül erişilebilirlik düzenlemelerini derhal hayata geçirmeye, Adalet Komisyonu'nu, tespit edilen eksiklikler konusunda gecikmeksizin işlem tesis etmeye, işaret dili tercümanı istihdamı basta olmak üzere, engellilerin yargısal süreçlere fiilen katılımını sağlayacak yapısal önlemleri almaya, engelli avukatların mesleki faaliyetlerini eşit koşullarda sürdürebilmeleri için gerekli düzenlemelerin yapılmasını, erişilebilirliği kişisel inisiyatiflerden çıkararak, bağlayıcı ve denetlenebilir bir kurumsal politika hâline getirmeye çağırıyoruz."
Bu konuda yapılacak düzenlemelerin takipçisi olacaklarını sözlerine ekleyen Evindar Çakıl, gerekli idari başvuruları yapacaklarını, sonuç alınamaması hâlinde yargısal ve uluslararası başvuru yollarının da değerlendireceklerini kaydetti.
Rapor
Raporda, Diyarbakır Adliyesi Ana Hizmet Binası, ek adliye binaları, duruşma salonları, savcılık katları, kalemler, icra daireleri, avukat bekleme alanları, tuvaletler ve ortak kullanım alanlarında keşif yapıldığına yer verildi. Raporda bu alanlardaki; görme, bedensel ve işitme engelliler için eksikliklere işaret edildi.
Ortak ve yapısal sorunlar
Raporda ortak ve yapısal sorunlara dair şu tespitlere yer verildi: "Erişilebilirlik konusunun 'yardım' veya 'inisiyatif' olarak görülmesi, personelin engellilik konusunda yeterli eğitim almamış olması, engelli avukatların mesleki faaliyetlerini sürdürebilmeleri için özel düzenleme bulunmaması, erişilebilirliğin süreklilik arz etmemesi (geçici çözümler, engelli wclerin kilitli olması vb)."
Sonuç ve öneriler
Raporun devamına sonuç ve öneriler şu şekilde sıralandı:
- Erişilebilirlik bir lütuf değil, kamusal yükümlülük olarak ele alınmalıdır.
- Adliyelerde erişilebilirlik uygulamaları kişisel inisiyatiflere bırakılmamalı, kurumsal politika haline getirilmelidir.
- Tüm adliye binalarında kapsamlı erişilebilirlik denetimi yapılmalıdır. Denetimler, engelli örgütleri ve baroların ilgili komisyonlarının katılımıyla gerçekleştirilmelidir.
- Erişilebilirlik düzenlemeleri süreklilik arz edecek şekilde planlanmalıdır.
- Geçici çözümler (eğimi standartlara uymayan rampalar, anahtarla açılan tuvaletler vb.) derhal kaldırılmalıdır.
- Engelli avukatlar için mesleki faaliyetleri kolaylaştırıcı özel düzenlemeler yapılmalıdır.
- Duruşma, dosya inceleme ve kalem işlemleri bakımından eşit koşullar sağlanmalıdır.
- Tüm bina girişlerine, iç mekânlara ve kat geçişlerine kesintisiz hissedilebilir yüzeyler yerleştirilmelidir. Hissedilebilir kılavuzların üzeri hiçbir suretle eşya ile kapatılmamalıdır. Adliyeler arası geçiş güzergâhlarında kılavuz sürekliliği sağlanmalıdır.
- Tüm mahkeme salonları, kalemler, danışma ve tuvaletler için Braille ve kabartma etiketleme yapılmalıdır. Kat planları Braille alfabesiyle ve yüksek kontrastlı olarak hazırlanmalıdır.
- Asansörlerde sesli betimleme, Braille tuş takımı ve erişilebilir kat anons sistemleri kurulmalıdır. Asansör çıkışlarında hissedilebilir zemin uygulaması yapılmalıdır.
- Tüm bina girişlerine TS 9111 standartlarına uygun rampalar yapılmalıdır. Yaya geçitleri, kaldırımlar ve bina çevresi tekerlekli sandalye kullanımına uygun hale getirilmelidir. Engelli araç park alanları artırılmalı ve fiilen kullanılabilir kılınmalıdır.
- Turnikeler kaldırılmalı ya da tekerlekli sandalye ile geçişe uygun hale getirilmelidir. Güvenlik kontrol noktalarında engelli yurttaşlar için alternatif geçiş düzenekleri oluşturulmalıdır.
- Tüm duruşma salonlarına tekerlekli sandalye ile yardımsız giriş sağlanmalıdır. Seyirci alanları ve avukat masaları erişilebilir hale getirilmelidir. Kalem bankoları ve işlem alanları erişilebilir yükseklikte düzenlenmelidir.
- Diyarbakır Adliyesi ana hizmet binası ile ek hizmet binalarında, işitme engellilerin hak arama mekanizmalarını kullanabilmeleri için işaret dili tercümanı istihdam edilmelidir. İstihdam edilecek personelin TİDYES'ten 85 puan ve üzeri puan almış olması ve MYK sertifikalı kişiler arasından seçilmesi gerekmektedir.
- Ayrıca duruşmalarda görevlendirilecek işaret dili tercümanlarının da TİDYES'ten 70 puan ve üzeri puan almış olması ve MYK sertifikalı kişiler arasından seçilmesi gerekmektedir. Görsel Bilgilendirme Sistemleri Kurulmalıdır. Anons sistemleri görsel panolarla desteklenmeli, duruşma çağrıları yazılı olarak da sunulmalıdır.
- Personel Eğitimi Sağlanmalıdır. Adliye personeline işitsel engellilerle iletişim konusunda temel farkındalık ve eğitim verilmelidir.
- Tüm adliye binalarında erişilebilir engelli tuvaletleri oluşturulmalıdır. Mevcut engelli tuvaletlerinin kilitli tutulmasına son verilmelidir. Tuvaletlerin yönlendirmesi Braille ve görsel etiketlerle yapılmalıdır.
- Adliye personeline düzenli engellilik ve erişilebilirlik eğitimi verilmelidir. Erişilebilirlik izleme mekanizması kurulmalıdır. Baro, engelli örgütleri ve adliye yönetiminin katılımıyla periyodik değerlendirmeler yapılmalıdır. Şikâyet ve başvuru mekanizması oluşturulmalıdır. Engelli yurttaşların ve avukatların yaşadığı sorunları doğrudan bildirebileceği erişilebilir bir sistem kurulmalıdır.
(AB)
