Komîteya Parastina Rojnamegeran (CPJ), piştî nîqaşên li ser tomarên rojnamegerên di şerê Xezeyê de hatine kuştin, daneyên xwe yên nêzîkî sê salan ji serî heta binî careke din nirxandin.
Saziyê di bîlançoya ji nû ve nirxandiye de ku di 24ê Îlonê de ragihandibû, diyar kir ku 22 kesên ku berê wekî rojnameger an jî kedkarên medyayê qeyd kiribû ji lîsteyê derxistine, 6 kes jinûve girtine nav lîsteyê û dabeşkirina doseyên 12 kesî guhartiye.
"Îsraîl ji piraniya mirinên rojnamegeran berpirsiyar e"
Lêbelê vê lêkolînê, daneyên bingehîn ên bîlançoya mirinên li Xezeyê neguhert. CPJyê ragihand ku tomarên jinûve hatine lêkolînkirin nîşan didin ku “hêzên Îsraîlê ji sala 2023an vir ve bi awayekî eşkere ji piraniya mirina rojnameger û kedkarên medyayê yên li ser asta cîhanê berpirsiyar in.”
Rêvebera Giştî ya CPJyê Jodie Ginsbergê diyar kir ku pîvana ku rêxistin bi kar tîne li gorî zextên siyasî naguhere û weha got:
"Em biryarên xwe tenê li gorî wê yekê didin ka kes li gorî pênaseya me ya rojnamegeriyê guncaw in an na, ne li gorî peywendî an jî dîtinên wan, an jî di encama zext û tirsandina ti hikumet an komên berjewendiyê de."
Ginsbergê diyar kir ku lêkolîna rêxistinê û ya kontrola serbixwe ya hatiye kirin nîşan dane ku CPJ girêdayî van pîvanan maye.
Di sala 2019ê de 49 rojnameger hatine kuştin
Daxuyaniyên Hamas û Cîhada Îslamî bûn sedema lêkolînê
CPJyê sedema ji nû ve lêkolînkirina dosyeyan jî eşkere kir.
CPJyê hin kesên di şer de miribûn weke rojnameger tomar kiribûn û belav kiribûn. Hamas û Cîhada Îslamî ya Filistînê (PIJ) jî ew kes wekî şervanên xwe dabûn nasîn. Li ser vê yekê CPJyê di Hezîrana 2026an de biryar da ku hemû tomarên mirinê yên ji Cotmeha 2023an vir ve li Îsraîl û axa Filistînê girtine ji nû ve lêkolîn bike.
Li gorî pîvana ku rêxistin bi kar tîne, dîtina siyasî ya rojnamegerekî an jî peywendiya wî ya bi rêxistineke siyasî an jî çekdarî re, bi tenê nabe asteng ku ew wekî rojnameger bê hesibandin. Kesên ku di saziyeke medyayî ya girêdayî rêxistineke çekdarî de dixebitin jî dikarin bibin rojnameger.
229 dosyeyên mirinê jinûve hatin lêkolînkirin
CPJê 229 bûyerên mirinê yên di navbera Cotmeha 2023 û Tîrmeha 2026an de yek bi yek jinûve xistin ber lêkolînê.
Îsraîlê destûr nedida ku rojnamegerên biyanî û lêkolînerên serbixwe bi serbestî bikevin Xezeyê û lêkolînên xwe bike. Vê yekê lêkolîn zehmettir kir. Lêkolînerên CPJyê nûçe, hesabên medyaya civakî, fotograf û vîdeoyên kesên jiyana xwe ji dest dane, daxuyaniyên derbarê wan de hatine belavkirin û belgeyên din careke din vekolandin.
Di dosyeyên ku ji bo wan delîlên nû hatin dîtin de, hewldan hat dayîn ku herî kêm bigehêjin du çavkaniyên nû ku kesê jiyana xwe ji dest dayî nas bikin. CPJyê aşkere kir ku ji 229 dosyeyan jê di 220an de herî kêm bi du çavkaniyên nû re hatiye axavtin.
UNESCO: “Ji 2006ê heta niha 1096 rojnameger hatine kuştin”
22 kes hatin derxistin, şeş kes jinûve hatin girtin
Di dawiya lêkolînê de CPJyê 22 kesên ku berê wekî rojnameger an jî kedkarên medyayê qeyd kiribû ji nav daneyan derxist û 6 kesên ku berê hatibûn derxistin jinûve tomar kirin. Di dosyeyên 12 kesî de jî dabeşkirina derbarê peywendiya mirinê ya bi çalakiya rojnamegeriyê re hat guhertin.
Nîqaşa “Rojnameger kî ye?” jî bû parçeyekî şer
Di şerê Xezeyê de nasnameyên rojnamegeran û statuya wan a di dema ku hatine kuştin de, bû parçeyekî têkoşîna siyasî ya li ser bîlançoya mirinê.
CPJ kesên ku “di her platformê de bi rêkûpêk nûçeyan çêdikin an jî derbarê mijarên civakî de agahiyên rast digehînin xelkê”, wekî rojnameger qebûl dike. Ligel nûçegihan û wênegirên nûçeyan, rojnamegerên serbixwe jî dikevin vê çarçoveyê; wergêr, ajokar, fîkser, personelên ewlehî û îdarî ku piştgiriyê didin hilberîna nûçeyan jî wekî kedkarên medyayê tên nirxandin.
Di vê çarçoveyê de bi qasî derxistina 22 kesî ji lîsteyê, jinûve girtina nav lîsteyê ya şeş kesên ku berê hatibûn derxistin jî di encama lêkolîna nû de bû yek ji encamên giring ên xebatê.
RSF û CPJ: Divê di şerê Îsraîl û Filistînê de ewlehiya rojnamegeran were sazkirin
Xeze, di tomarên CPJyê de şerê herî bi kuştin e
Lêkolîna jinûve ya sê salan, dinirxîne ku şer ji bo rojnamegeran di asteke derasayî de ye û CPJyê nirxandina xwe neguhert.
CPJ, şerê Xezeyê ji sala 1992’an vir ve ku dest bi girtina tomarên sîstematîk kiriye, wekî şerê herî bi kuştin pênase dike ku ji bo rojnamegeran belge kiriye.
Rêxistinê ragihandibû ku di navbera Cotmeha 2023 û Nîsana 2026an de tenê li Xezeyê ji aliyê Îsraîlê ve herî kêm 207 rojnameger û kedkarên medyayê yên filistînî hatine kuştin. CPJyê di wê dîrokê de nirxandiye ku ji van herî kêm 32 kes ji ber çalakiyên xwe yên rojnamegeriyê rasterast hatine armancgirtin û kuştin.
Li Xezeyê heta niha 170 rojnameger hatine kuştin
Di tomarên CPJyê de hejmara rojnameger û kedkarên medyayê ku hatine nirxandin ji aliyê hêzên Îsraîlê ve di awayê tolstandina ji çalakiya rojnamegeriyê de rasterast hatine armancgirtin û kuştin, derket herî kêm 75 kesî. Rêxistin lêkolîna li ser bûyerên din ên gumanbar ên kuştinên armancgirtî berdewam dike.
CPJyê her wiha ragihandibû ku ji dema destpêkirina girtina tomaran a li seranserê cîhanê vir ve, sala 2025an ji bo rojnamegeran sala herî bi kuştin bûye. Di wê salê de ji mirina nêzîkî du ji sê parên 129 rojnameger û kedkarên medyayê yên li cîhanê hatine kuştin, hêzên Îsraîlê berpirsiyar in.
(AEK/AY)
