Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, ABD Başkanı Donald Trump ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin'in Shenzhen kentinde düzenlenen Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Ekonomi Liderleri Toplantısı kapsamında bir araya geldi.
Üç ülkenin liderlerinin ilk kez bu formatta buluştuğu zirvenin ardından dört maddelik ortak bir bildiri yayımlandı.
"Barışa Yönelik Çin-Rusya-ABD Devlet Başkanları Bildirisi" başlıklı metinde, nükleer silahların yayılmasının önlenmesi, enerji arzının istikrara kavuşturulması, Birleşmiş Milletler'de (BM) reform yapılması ve Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin (UCM) yetkilerine ilişkin değerlendirmeler yer aldı.
Yaklaşık bir buçuk saat süren görüşme, ABD ve İsrail'in İran'a karşı yürüttüğü savaşın yanı sıra Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik işgalinin devam ettiği bir dönemde gerçekleşti.
Ancak üç liderin imzaladığı bildiride, her iki savaşa da doğrudan atıf yapılmadı. Ateşkes, barış müzakereleri veya çatışmaların sona erdirilmesi konusunda herhangi bir takvim açıklanmadı.
Trump: Tarih yazıyoruz
Xi Jinping'in ev sahipliğinde gerçekleştirilen toplantı öncesinde Trump, hem Çinli hem de Rus mevkidaşıyla ikili görüşmeler yaptı.
Üçlü zirvenin açılışında konuşan Trump, dünyanın en büyük üç nükleer cephaneliğine sahip ülkenin liderlerinin bir araya geldiğine dikkat çekerek "Tarih yazıyoruz" dedi.
Geçmişte liderlerin anlaşmazlık yaşadıkları ülkelerin yöneticileriyle görüşmekten kaçındığını belirtip, bu yaklaşımın barışa hizmet etmediğini savundu.
Xi Jinping ise üç ülkenin Soğuk Savaş zihniyetini geride bırakarak işbirliğini geliştirmesi gerektiğini belirtti. Çin lideri, büyük güçlerin karşılıklı güvenlik kaygılarını gözetmesi ve uluslararası anlaşmazlıkların diplomasi yoluyla çözülmesi çağrısında bulundu.
Putin de üç ülkenin birlikte hareket etmesinin küresel istikrara katkı sağlayabileceğini söyledi. Görüşmeleri ise "açık ve samimi" olarak nitelendirdi.
Nükleer silahlar konusunda diyalog kararı
Zirvenin başlıca gündem maddelerinden biri nükleer silahların kontrolüydü.
Xi Jinping, görüşmenin açılışında nükleer silahların tamamen yasaklanması ve ortadan kaldırılması gerektiğini söyleyerek nükleer silahlardan arındırılmış bir dünya çağrısında bulundu. "Nükleer bir savaş kazanılamaz ve asla yapılmamalıdır" dedi.
Üç lider, ortak bildiride de bu ilkeyi yineledi. Çin, ABD ve Rusya'nın nükleer risklerin azaltılması ve nükleer silahların yayılmasının önlenmesi konusunda diyalog yürüteceği açıklandı.
Ancak nükleer silahların azaltılmasına ilişkin bağlayıcı bir anlaşma, denetim mekanizması veya takvim belirlenmedi.
Görüşme, ABD ile Rusya arasındaki son stratejik nükleer silah kontrol anlaşması olan New START'ın 5 Şubat 2026'da sona ermesinden yaklaşık dokuz ay sonra yapıldı.
Anlaşmanın sona ermesiyle iki ülkenin stratejik nükleer cephaneliklerine yönelik bağlayıcı sınırlamalar ortadan kalkmıştı.
Trump daha önce Çin'in de katılacağı yeni bir nükleer silah kontrol anlaşması istediğini açıklamıştı. Ancak nükleer cephaneliği ABD ve Rusya'nınkinden çok daha küçük olan Çin, üçlü silah kontrolü müzakerelerine mesafeli yaklaşıyor.
Enerji arzına ilişkin taahhüt
Ortak bildirinin ikinci maddesi enerji güvenliğine ilişkin oldu.
Üç ülke, rafine petrol ürünlerinin üretimini ve arzını artırmayı planladıklarını belirterek enerji akışının istikrarlı biçimde sürdürülmesini teyit etti.
Bildirideki madde ABD'nin Şubat 2026'da İran'a başlattığı saldırılar ve Hürmüz Boğazı'nda petrol taşımacılığının ciddi ölçüde aksaması nedeniyle küresel enerji piyasalarının baskı altında olduğu bir dönemde geldi.
Dünya petrol ticareti açısından kritik öneme sahip Hürmüz Boğazı'ndaki aksamalar ve Ukrayna'nın Rus enerji tesislerine yönelik saldırıları, küresel enerji arzındaki belirsizliği artırdı.
Ancak bildiride, petrol sevkiyatlarının güvence altına alınması için hangi mekanizmaların kurulacağına veya Hürmüz Boğazı'ndaki krizin nasıl çözüleceğine ilişkin ayrıntı bulunmuyor.
Trump, Xi Jinping ile yaptığı ikili görüşmenin ardından Hürmüz Boğazı'nın açık tutulması gerektiği konusunda aynı görüşü paylaştıklarını belirtti. ABD Başkanı, İran'ın nükleer silah sahibi olmasına izin verilmemesi gerektiğini de yineledi.
İran ise nükleer programının sivil amaçlı olduğunu ve nükleer silah geliştirmeyi hedeflemediğini savunuyor.
Üç liderden Uluslararası Ceza Mahkemesi'ne eleştiri
Ortak bildirinin dikkat çeken bölümlerinden biri de Uluslararası Ceza Mahkemesi'ne (UCM) yönelik açıklama oldu.
Üç lider, devletlerin rızası ve devlet yetkililerinin dokunulmazlıklarına saygı gösterilmesinin temel önemde olduğunu savundu. Bildiride, UCM ve benzeri kurumların yargı yetkilerini kötüye kullanmaması gerektiği belirtildi.
Bu madde, üç ülkenin de UCM'yi kuran Roma Statüsü'ne taraf olmaması ve mahkemeyle çeşitli anlaşmazlıklar yaşaması nedeniyle önem taşıyor.
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin hakkında UCM'nin tutuklama kararı bulunuyor. Mahkeme, 17 Mart 2023'te Putin hakkında, işgal altındaki Ukrayna topraklarından çocukların hukuka aykırı biçimde Rusya'ya sınır dışı edilmesi ve nakledilmesiyle bağlantılı savaş suçu iddiaları nedeniyle tutuklama kararı çıkardı.
ABD de UCM'nin soruşturmalarına karşı çıkıyor. Mahkemenin 21 Kasım 2024'te İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve dönemin Savunma Bakanı Yoav Gallant hakkında Gazze'de işlendiği iddia edilen savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar nedeniyle tutuklama kararları çıkarması, Washington'ın tepkisini çekmişti.
Trump yönetimi, UCM hakimleri ve savcılık çalışanlarına yönelik yaptırımlar uyguladı. Mahkeme, Ağustos 2026'da yaptığı açıklamada bu yaptırımların yargı bağımsızlığına saldırı niteliği taşıdığını belirtti.
Çin de UCM'nin yargı yetkisi konusunda eleştirel bir tutum benimsiyor.
Roma Statüsü'nün 27. maddesi, devlet veya hükümet başkanı olmanın kişileri mahkemenin yargı yetkisinden muaf tutmadığını düzenliyor.
BM'de reform çağrısı
Bildirinin bir diğer maddesinde Çin, ABD ve Rusya, BM'nin küresel krizlere daha etkili yanıt verebilmesi için reform yapılması gerektiğini belirtildi.
BM Güvenlik Konseyi'nin beş daimi üyesinden üçünü oluşturan ülkeler, örgütün uluslararası barış ve güvenliği koruma görevini daha etkili yerine getirmesi gerektiği konusunda uzlaştı.
Ancak bildiride reformun kapsamına, Güvenlik Konseyi'nin yapısına veya veto yetkisine ilişkin somut bir öneri sunulmadı.
Bildirinin maddeleri için tıklayın
Ukrayna ve İran savaşlarında ilerleme yok
Al Jazeera ve Associated Press'in aktardığına göre de zirvenin önemli gündem maddeleri arasında Ukrayna ve İran'daki savaşlar bulunmasına rağmen görüşmelerden bu çatışmaların sona erdirilmesine yönelik somut bir anlaşma çıkmadı.
Kremlin yetkilileri, Ukrayna'nın Trump ve Putin arasındaki ikili görüşmede ele alındığını, ancak üçlü toplantının temel gündem maddesi olmadığını belirtti.
Trump da Şi'den Ukrayna'daki savaşın sona erdirilmesine yardımcı olmasını istedi.
Bununla birlikte, ortak bildiride Ukrayna'nın toprak bütünlüğüne, ateşkes koşullarına veya olası barış müzakerelerine ilişkin bir karar yer almadı.
Benzer şekilde İran'daki savaşın sona erdirilmesine yönelik herhangi bir yol haritası da açıklanmadı.
Üç liderin Trump'ın 14-15 Aralık'ta Miami'de ev sahipliği yapacağı G20 Liderler Zirvesi’nde yeniden bir araya gelmesi bekleniyor.
(HA)

