Gezi Davası’nda 18 yıl hapis cezasına çarptırılan ve Nisan 2022’den bu yana cezaevinde bulunan gazeteci ve sinemacı Çiğdem Mater, Evrensel’deb Yasemin Seven Erangin’e konuştu. “Yazmak benim için unutmamanın, kayda geçmenin yolu” diyen Mater, cezaevindeki yaşamını anlattığı “Tuhaf, Saçma, Neyse” kitabını, mizahın ve hafızanın önemini değerlendirdi.
Gezi Davası’nda çekmediği bir belgesel ve katılmadığı bir toplantı gerekçe gösterilerek 18 yıl hapis cezasına mahkûm edilen gazeteci ve sinemacı Çiğdem Mater, cezaevindeki yaşamını anlattığı “Tuhaf, Saçma, Neyse” adlı kitabıyla içeriden dışarıya sesleniyor.
Nisan 2022’den bu yana cezaevinde bulunan Mater, Evrensel’e verdiği söyleşide yazmanın kendisi için hafızayı canlı tutmanın ve yaşananları kayda geçirmenin bir yolu olduğunu söyledi.
Cezaevine girmeden önce Türkiye’deki hapishane deneyimini bildiğini düşündüğünü ancak içeride yaşamaya başlayınca bu konuda hiçbir fikri olmadığını fark ettiğini anlatan Mater, “Yaşayarak öğrendim, bunu da elimden geldiğince anlatmaya gayret ettim, ediyorum” dedi.
Yazmanın mücadele açısından kendi deneyiminde nasıl bir yere sahip olduğuna ilişkin soruyu yanıtlayan Mater, hafızanın önemine dikkat çekti. Mater, “Hafıza her ne kadar öznel bir şey olsa da, pek çok hafızanın birleşiminin dev bir mücadele ekseni yarattığına eminim. Hatırlamanın bugünü anlamak için çok kıymetli olduğunu düşünüyorum” diye konuştu.
“Tuhaflıkları ve saçmalıkları kaydetmek mühim”
Kitabına adını veren “Tuhaf, Saçma, Neyse” sözcüklerinin cezaevindeki deneyimiyle birlikte gündelik diline yerleştiğini anlatan Mater, özellikle “neyse” demenin içeride başka bir anlam kazandığını söyledi.
Mater, “İradenizin zapturapt altına alınmaya çalışıldığı ve buna karşı mücadele ettiğiniz bir yerde, her şey tuhaf ve saçmayken, ‘neyse’ diyorsunuz. Salıyorsunuz, ‘amaaan, bununla mı uğraşacağım’ diyorsunuz, kendinizi okumaya, yazmaya, kâğıda kaleme, kitaba veriyorsunuz” dedi.
Cezaevinde karşılaştığı tuhaflıkları ve saçmalıkları kaydetmeye devam ettiğini belirten Mater, mizahın gündelik yaşamda önemli bir yeri olduğunu vurguladı: “Gülmek, kahkaha etmek insana içeride de, tıpkı dışarıda olduğu gibi, çok iyi geliyor. O yüzden tuhaflıkları ve saçmalıkları kaydetmek mühim.”
“Gülmek direnişin bir parçası”
Kitapta mizah ile acının, öfke ile neşenin yan yana durduğunu söyleyen Mater, neşesinin öfkesini perdelemesinden zaman zaman endişe duyduğunu ancak öfkeli olduğunu açıkça dile getirdi.
“Çünkü tabii ki öfkeliyim hem de çok!” diyen Mater, neşenin gücüne inandığını belirterek Hannah Arendt’in otoritenin en başa çıkamadığı şeyin kahkaha olduğu yönündeki sözlerini hatırlattı.
Hapishane edebiyatında mizahın uzun bir geçmişi olduğunu söyleyen Mater, Dostoyevski’den Oscar Wilde’a, Rosa Luxemburg’dan Gramsci’ye, Nâzım Hikmet’ten Kemal Tahir’e pek çok yazarın hapishane anlatılarında tuhaflıkların ve komik anların yer aldığını belirtti.
Mater, “Yaşanan onca ağır ve vahşi ‘anlar’a rağmen, Auschwitz’den de, gulaglardan da, 70’ler, 80’ler, 90’lar Türkiye hapishanelerinden de neşenin duvarları çatlatarak sızdığını okuyorsunuz kitaplarda. Gülmek direnişin bir parçası çünkü, hem de bence mühim bir parçası” diye konuştu.
“Kişisel olan politiktir”
Cezaevinde bilgisayar ve benzeri teknolojik araçlara erişemediği için kalem ve kâğıtla yazmanın zorlayıcı olduğunu anlatan Mater, bu deneyimin kendisini teknoloji öncesi dönemde yazan yazarlara daha fazla hayran bıraktığını söyledi.
Yazının ritmini ve düşüncenin yönünü cezaevi koşullarının değiştirip değiştirmediğini bilmediğini belirten Mater, özgürlük ve iktidar meselelerinin yalnızca cezaevinde yazılan metinlere özgü olmadığını vurguladı.
Mater, “Bence hemen her metin özgürlük ve iktidar meseleleriyle müspet ya da menfi ilişki kuruyor, içeride ya da dışarıda fark etmiyor. Sonuçta kişisel olan politiktir. Arkadaşınıza yazdığınız mektupta da yazılan dilekçede de özgürlük ve iktidar meseleleri mevcut” dedi.
Cezaevinden çıkan metinlerin, yazarının niyetinden bağımsız olarak siyasi bir önkabul üzerinden okunduğuna da dikkat çeken Mater, bunun bazen içeride yazılan metinlerin yalnızca cezaevinde kaleme alındıkları için övülmesine, bazen de tersine, hak ettikleri değerlendirmeyi görememesine yol açtığını söyledi.
“Zihnimi açan yazar arkadaşlarım her mevsim değişiyor”
Cezaevinde kitaplara erişimin zaman zaman zorlaştığını ancak okumayı sürdürdüğünü anlatan Mater, tutuklandığı ilk gün kendisine uzun bir okuma listesi hazırladığını söyledi.
Kurmaca ve kurmaca dışı kitapları dönüşümlü okuduğunu belirten Mater, şu sıralar John Steinbeck’in Robert Capa ile Sovyetler Birliği gezisini anlattığı “Rusya Günlüğü”, Arda Ekşigil’in “Mehmet Mithat Bey’in Münasebetsiz Tarihi”, Shirley Jackson’ın “Piyango ve Diğer Öyküler”, Tarık Ziya Ekinci’nin “Kürtler, Demokrasi, Sol” ve Bülent Bilmez ile Cemal Taş’ın “Dersim Kırımı Envanteri” kitaplarını okuduğunu aktardı.
Mater, Lea Ypi’nin “Özgür” ve “Haysiyetsizlik” kitaplarını da herkese önerdi. Kurmaca alanında ise Horacio Moya’nın “Tiksinti” ve Günay Çetao Kızılırmak’ın “Mualla” kitaplarını tavsiye etti.
Okuduğu kitapların yazdıklarına bir şekilde yansıdığını söyleyen Mater, “Kitaplar birbirleriyle konuşuyor. Agatha Christie okurken mesela bir anda ‘Aaa, Hannah Arendt de benzer bir şey demişti’ diye geçiyor zihnimden. Normalde aynı cümlede isimlerinin anılması zor birliktelikler. Bu duyguyu epey seviyorum” dedi.
Söyleşinin tamamını buradan okuyabilirsiniz.
(EMK)
