Türkiye, 9-20 Kasım tarihleri arasında Antalya’da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı’na (COP31) ev sahipliği yapıyor.
COP31’den manzaralar: Trafik, fahiş fiyatlar ve organizasyonel sorunlar
COP31'e ev sahipliği yapan Türkiye’nin iklim performansı geriledi
“COP31’in üç ana gündemi adil geçiş, finansman ve azaltım”
İklim krizine karşı alınacak önlemlerin ve ülkelerin iklim politikalarının tartışıldığı konferans öncesinde Cinsiyet Eşitliği İzleme Derneği (CEİD), Türkiye’nin iklim politikalarını toplumsal cinsiyet eşitliği perspektifinden değerlendirdi.
CEİD’in çalışması, iklim krizinin kadınların yaşamını yalnızca çevresel riskler üzerinden değil; ücretsiz bakım emeği, mülkiyet hakkı, çalışma koşulları, gelir ve sosyal güvence gibi alanlarda da etkilediğini ortaya koyuyor.
Derneğe göre Türkiye’nin mevcut iklim politikaları, kadınların üstlendiği bakım emeğini ve kırsal alandaki yapısal eşitsizlikleri yeterince dikkate almıyor. İklim politikalarında toplumsal cinsiyet eşitliğinin gözetilmesi için beş temel alanda değişiklik yapılması gerekiyor.
İklim krizi kadınların bakım yükünü artırıyor
Türkiye’nin 2024-2030 İklim Değişikliği Uyum ve Azaltım Stratejileri, bakım altyapısını bir iklim uyum önlemi olarak ele almıyor. Oysa kuraklık, sıcak hava dalgaları ve orman yangınları gibi iklim kaynaklı afetler, kadınların üstlendiği ücretsiz bakım emeğini artırıyor.
Dünya Meteoroloji Örgütü’nün 2025 raporu ve bilimsel çalışmalar, Akdeniz Havzası’ndaki Türkiye’de kuraklık, aşırı sıcaklar ve orman yangınlarının iklim kriziyle birlikte arttığına işaret ediyor. Artan kuraklık nedeniyle su ve yakacak temin etmek, afetlerin ardından çocukların, yaşlıların ve hastaların bakımını üstlenmek kadınların sorumluluğunda kalıyor.
CEİD, kamusal kreşlerin, yaşlı bakım merkezlerinin ve güvenli su şebekelerinin iklim uyum politikalarının temel bileşenleri arasında yer almasını öneriyor.
Derneğin dikkat çektiği bir diğer veri ise bakım hizmetlerine yapılacak yatırımların istihdam üzerindeki etkisi. ILO ve UN Women metodolojisiyle yapılan hesaplamalara göre erken çocukluk, okul, sağlık ve uzun dönemli bakım hizmetlerine yönelik kamusal yatırımlar Türkiye’de 1,7 milyonun üzerinde yeni istihdam yaratabilir. Bu istihdamın yaklaşık üçte ikisinin kadınlara yönelik olması bekleniyor.
Tarımda kadınların mülkiyet ve ücret eşitsizliği sürüyor
CEİD’in değerlendirmesinde kırsalda kadınların karşı karşıya kaldığı mülkiyet eşitsizliği de öne çıkıyor.
Anayasa ve Türk Medeni Kanunu miras ve edinilmiş mallarda eşitliği güvence altına alsa da tarımsal arazi sahipliğinde kadınlarla erkekler arasındaki fark devam ediyor.
2012 yılında erkeklerde yüzde 15,5, kadınlarda yüzde 9,3 olan tarımsal arazi sahipliği, 2024 yılında erkeklerde yüzde 32,1'e, kadınlarda yüzde 24,6'ya yükseldi. Ancak kadınlarla erkekler arasındaki fark 7,5 puan olarak kaydedildi.
CEİD, mirastan feragat baskısı ve aile içindeki ataerkil ilişkiler nedeniyle kadınların adına kayıtlı arazilerde bile karar alma ve işletmecilik yetkisinin çoğunlukla kadınlarda olmadığını belirtiyor.
Dernek, Tarım ve Orman Bakanlığı ile TÜİK'in arazi verilerini yalnızca tapu kayıtları üzerinden değil, fiili kullanım hakkı ve işletmecilik açısından da cinsiyete göre ayrıştırmasını istiyor. Tarımsal desteklerin de aile reisi kabul edilen kişiler yerine doğrudan üretim yapan kadınlara verilmesini öneriyor.
Tarımsal üretimdeki eşitsizlik ücretlere de yansıyor. TÜİK'in 2024 Tarımsal İşletme İşgücü Ücret Yapısı verilerine göre mevsimlik tarım işçilerinde günlük ücret erkeklerde yüzde 84,8 artışla 1.007 TL'ye çıkarken kadınlarda 890 TL'de kaldı.
Sürekli tarım işlerinde çalışan erkeklerin aylık ortalama ücreti 27 bin 788 TL olurken kadınların ücreti 19 bin 328 TL olarak kaydedildi. Mevsimlik kadın tarım işçilerinin ücretleri illere göre de değişiyor. Hatay'da 2024 yılında kadın işçilerin günlük ücreti 569 TL oldu.
CEİD, tarımda eşit işe eşit ücret denetimlerinin sıkılaştırılmasını, bölgesel taban ücret standartlarının uygulanmasını ve kadın tarım işçilerinin sendikal örgütlenme olanaklarının güvence altına alınmasını talep ediyor.
Tarımda çalışan kadınların yüzde 90'ından fazlası kayıt dışı
Kırsalda kadınların önemli bir bölümü sosyal güvenceden yoksun çalışıyor. 2025'in ikinci çeyreği itibarıyla tarım dışı sektörlerde kayıt dışı çalışma oranı yüzde 16,8 iken tarımda bu oran yüzde 81,7'ye ulaştı. Tarımda çalışan kadınların kayıt dışılık oranı ise bütün yıllarda yüzde 90'ın üzerinde seyretti.
Çiftçi Kayıt Sistemi'ne (ÇKS) kayıtlı kadın çiftçi sayısı 2024'te 305 bin 527'ye yükseldi. Ancak kadınların toplam kayıtlı çiftçiler içindeki payı yalnızca yüzde 13 oldu. Tarım BAĞ-KUR'luları arasında kadınların oranı da yüzde 25'te kaldı. Genç kadın çiftçiler, yani 40 yaş altındakiler ise toplam kadın çiftçilerin yalnızca yüzde 14'ünü oluşturdu.
CEİD, kırsalda ücretsiz aile işçisi veya mevsimlik çalışan kadınların sosyal güvenceye kavuşması için doğrudan prim teşvikleri ve sigorta destekleri sağlanmasını öneriyor. Dernek ayrıca kadın üreticilerin ÇKS kaydı ve kamu desteklerine erişimini engelleyen tapu ve kiralama koşullarının değiştirilmesini istiyor.
İklim Kanunu'nda kadınlar yalnızca bir kez anılıyor
CEİD'in değerlendirmesinde iklim politikalarının karar alma süreçlerindeki toplumsal cinsiyet eşitsizliği de yer aldı.
Paris Anlaşması, COP30'da kabul edilen Belém Toplumsal Cinsiyet Eylem Planı ve Lima Çalışma Programı, iklim finansmanı, uyum ve azaltım politikalarının toplumsal cinsiyet eşitliği gözetilerek hazırlanmasını ve sivil toplumun karar alma süreçlerine katılmasını öngörüyor.
Ancak Türkiye'nin 7552 sayılı İklim Kanunu'nda kadınlara yalnızca bir kez, adil geçiş tanımında kırılgan gruplar arasında yer veriliyor. Kanunda sektörel kırılganlık analizleri, yerel iklim eylem planları ve Karbon Piyasası Kurulu gibi kurumsal yapılarda toplumsal cinsiyet perspektifi bulunmuyor.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın Karbon Piyasası Kurulu'nda temsil edilmemesi de derneğin dikkat çektiği başlıklardan biri.
CEİD ayrıca COP31 öncesinde Türkiye'den yalnızca 19 sivil toplum kuruluşunun akredite edilmesinin kadın hakları ve iklim alanında çalışan örgütlerin müzakere süreçlerine katılımını sınırlandırdığına dikkat çekiyor.
Dernek, 7552 sayılı İklim Kanunu ve ilgili yönetmeliklerin hak temelli bir yaklaşımla yeniden düzenlenmesini, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile kadın hakları örgütlerinin Karbon Piyasası Kurulu ve diğer iklim karar mekanizmalarında temsil edilmesini istiyor.
CEİD'e göre COP31 sürecinde Türkiye'nin, Belém Toplumsal Cinsiyet Eylem Planı doğrultusunda hesap verebilir, sivil toplumun katılımına açık ve toplumsal cinsiyet eşitliğini gözeten bir iklim yönetişimi oluşturması gerekiyor.
(EMK)
