Hiçbir adayın geçerli oyların yarısını alamadığı cumhurbaşkanlığı seçiminin 4 Ekim'deki ilk turunda Liberal Parti (PL) adayı, eski Cumhurbaşkanı Jair Bolsonaro'nun oğlu Senatör Flávio Bolsonaro 56,1 milyon oyla birinci, İşçi Partili (PT) Cumhurbaşkanı Luiz Inácio Lula da Silva ise 53,9 milyon oyla ikinci olmuştu.
Brezilya: Cumhurbaşkanlığı ikinci tura kalırken sol ilk turun muhasebesini yapıyor -sağ nasıl büyüdü?
Yüksek Seçim Mahkemesinin (TSE) açıkladığı sonuçlara göre Bolsonaro yüzde 47,03, Lula yüzde 45,16 oy aldı. İlk turda seçmenlerin yüzde 21'inden fazlası oy kullanmadı. Oy vermenin zorunlu olduğu ülkede birinci turda sandığa gitmeyen yaklaşık 33 milyon seçmenin ikinci turdaki tutumu sonucu etkileyebilir.
Anketlerde fark 1 puana kadar indi
21 Ekim'de yayımlanan Quaest araştırması, Flávio Bolsonaro'nun oyunu yüzde 45, Lula'nın oyunu yüzde 44 olarak ölçtü. 17–20 Ekim arasında 2.154 seçmenle yapılan araştırmanın hata payı 2 puan: iki aday istatistiksel olarak başa baş. Aynı araştırmada seçmenlerin yüzde 9'u boş veya geçersiz oy kullanacağını ya da sandığa gitmeyeceğini söylerken, yüzde 2'si kararsız kaldı.
14 Ekim'deki Quaest araştırmasında Bolsonaro yüzde 46, Lula yüzde 44 düzeyindeydi. Başka araştırmalar da küçük farklar gösteriyor; anketlerde kesin bir seçim sonucu ortaya çıkmıyor.
İlk turda Lula ülkenin yoksul kuzeydoğu eyaletlerinin dokuzunda da birinci oldu; bölge genelinde yüzde 63,77 oy aldı. Bolsonaro güneyde, merkez-batıda ve güneydoğunun büyük bölümünde öne çıktı. Üç büyük seçmen havzası São Paulo, Minas Gerais ve Rio de Janeiro ikinci turun sonucunu belirleyecek gibi görünüyor.
Çalışma haftası 5 gün ve 40 saate indi
İkinci tur öncesinin en önemli toplumsal gelişmelerinden biri çalışma haftasını altı günden beşe, 44 saatten 40 saate indiren anayasa değişikliği oldu. Brezilya Senatosu düzenlemeyi 14 Ekim'de onayladı. Ücret kesintisi olmadan 14 aylık geçiş öngören düzenlemenin 37 milyondan fazla kayıtlı çalışanı kapsaması bekleniyor.
Brezilya’da 6 gün çalışma düzenine son: Haftalık mesai 40 saate düşüyor
Değişikliği uzun süredir savunan Lula, bunu emekçiler için kazanım olarak niteledi:
“Yaşamak, dinlenmek, aileyle olmak, çocuklarınızın büyümesini izlemek ve kendinize bakmak için daha fazla zaman.”
Daha önce düzenlemeye karşı çıkan Flávio Bolsonaro ise Senato oylaması öncesinde tutumunu değiştirerek teklife destek verdi. İki adayın programları gene de bağdaşmıyor: Lula sosyal harcamaları, çalışma haklarını ve kamunun ekonomideki rolünü öne çıkarırken Bolsonaro harcamaların kısılmasını, özelleştirmeleri ve daha sert güvenlik politikalarını savunuyor.
Bolsonaro,2022 seçimleri sonrasında 8 Ocak 2023'te demokratik kurumlara yönelik saldırı nedeniyle mahkûm edilenlere ve babası Jair Bolsonaro'ya af getirmeyi vaat ediyor. Lula, 2022 seçimini kaybettikten sonra darbe planlamak suçundan 27 yıl hapse mahkûm edilen Jair Bolsonaro'nun cezalandırılmasını savunuyor.
Trump'ın etkisi ve Meta hakkında yargısal müdahale
Lula, ABD Başkanı Donald Trump yönetiminin Brezilya siyasetine müdahale ettiğini ileri sürüyor. Eylül'de Birleşmiş Milletler kürsüsünden “Brezilya kimsenin arka bahçesine sığmaz” demişti. İlk televizyon tartışmasında Bolsonaro ailesini Amerikan çıkarlarına bağlı hareket etmekle suçladı; Trump yönetiminin Brezilya mallarına uyguladığı tarifeleri hatırlattı. Bolsonaro ailesi suçlamaları, ABD Dışişleri Bakanlığı da daha önceki müdahale iddialarını reddetti.
Seçime günler kala Facebook, Instagram ve WhatsApp'ın sahibi Meta da yargının gündemine girdi. Lula'nın kampanya yönetimi, Instagram'da ücretli paylaşımlarının durdurulduğunu, bazı içeriklerin erişiminin sınırlandığını ve Meta'nın yapay zekâ araçlarının adaylara eşit davranmadığını ileri sürdü.
Brezilya Yüksek Seçim Mahkemesi Meta'nın adaylara eşit muamele etmesini, keyfî erişim kısıtlamalarına son vermesini ve sınırlama kararlarında insan denetimi sağlamasını emretti. İhlal halinde günlük 500 bin real para cezası öngörüldü. Mahkeme, 21 Ekim'de şirketin aldığı önlemleri değerlendirmesi için Seçim Savcılığına 24 saat verdi.
Meta, siyasi taraf tuttuğu iddiasını reddediyor ve yaşananları teknik aksaklıklarla açıklıyor. Yargıç da bugüne kadar kasıtlı müdahaleyi kanıtlayan bulgu saptamadığını bildirdi. Davanın konusu, kanıtlanmış bir seçim hilesi değil, kampanyalar arasında eşitliğin korunması.
Varufakis: Amazonların ve demokrasinin geleceği oylanıyor
Eski Yunanistan Maliye Bakanı, Diem 25 Avrupa Partisi'nin lideri Yanis Varufakis, 21 Ekim'deki açıklamasında seçimin önemini şöyle ifade etti:
“Pazar günkü seçim Brezilya demokrasisinin, Latin Amerika egemenliğinin ve Amazon yağmur ormanlarının, dolayısıyla bütün insanlığın kaderini belirleyecek.”
Varufakis, Trump ve Meta'nın kurucusu Mark Zuckerberg'in Bolsonaro ailesini iktidara döndürmek için müdahalelerini artırdığını ileri sürdü ve bu iddiaların uluslararası basında daha fazla yer bulmamasını eleştirdi.
Varufakis'in de kurucuları arasında yer aldığı İlerici Enternasyonal, seçim sürecinde çevrimiçi platformları, algoritmik manipülasyon iddialarını ve yabancı müdahale olasılığını izlemek üzere Brezilya'ya yeniden uluslararası bir heyet göndereceğini açıkladı.
Amazonların geleceği tartışması somut çevre verileriyle de sürüyor. Brezilya Ulusal Uzay Araştırmaları Enstitüsüne (INPE) göre Temmuz 2026'da sona eren bir yılda Amazonlarda ormansızlaşma 3 bin 335 kilometrekareye indi. Bu, bir önceki döneme göre yüzde 42 azalma ve 1988'den beri tutulan kayıtların en düşük seviyesi. Lula 2030'a kadar ormansızlaşmayı durdurma sözü veriyor. Flávio Bolsonaro da programında Amazonlarda çevre denetimini güçlendirmeyi vaat ediyor, ancak denetimin özellikle örgütlü suçları hedeflemesini istiyor.
Son televizyon tartışması cuma günü
158,8 milyon seçmenin kayıtlı olduğu ülkede ikinci tur oylaması 25 Ekim Pazar günü yapılacak. İki adayın son televizyon karşılaşması 23 Ekim Cuma günü TV Globo'da gerçekleşecek. Tartışmayı, cumartesi açıklanacak son kamuoyu araştırmaları ve pazar günkü oylama izleyecek.
(AEK)
