Bosna-Hersek: Mladić cezaevinde öldü; ya öbür suçlular?

Bosna soykırımında Bosnalı Sırp kuvvetlerine komuta eden ve Srebrenitsa soykırımı ile Saraybosna kuşatmasındaki rolü nedeniyle ömür boyu hapse mahkûm edilen Ratko Mladiç, cezasını çektiği Lahey'deki Birleşmiş Milletler cezaevinde öldü. 

2017'de soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçlarından müebbet hapis cezasına çarptırılan, 2021'de cezası kesinleşen Mladiç, sağlık durumu gerekçesiyle tahliyesini istemiş, ancak talebi bu yıl mayısta reddedilmişti.

Ancak, Bosna Savaşı'nın en ağır suçlarından sorumlu tutulan askerî liderlerden Mladiç'in ölümü, Bosna-Hersek'te otuz yılı aşkın süredir süren adalet ve yüzleşme tartışmalarını sona erdirmiyor. Bosna dosyası, yalnızca bir komutanın ya da birkaç sanığın yargılanmasından ibaret değil; siyasal planlayıcıları, güvenlik aygıtlarını, paramiliter yapıları ve uluslararası toplumun savaş boyunca sergilediği tutumu da kapsayan çok daha geniş bir tarihsel muhasebeyi içeriyor.

Soykırımın askerî mimarlarından biri

Ratko Mladić, 1992-1995 Bosna-Hersek Savaşı boyunca Bosna Sırp Ordusu'nun komutanı olarak görev yaptı. Birlikler yaklaşık dört yıl süren Saraybosna kuşatmasını yürüttü; kuşatma sırasında 10 binden fazla kişi kasten öldürüldü. 

Temmuz 1995'te Birleşmiş Milletler tarafından "güvenli bölge" ilan edilen Srebrenitsa'nın ele geçirilmesinin ardından 8 binden fazla Boşnak erkek ve erkek çocuğu sistematik biçimde öldürüldü. Uluslararası mahkemeler bu katliamı soykırım olarak tanımladı ve Mladiç'i bu suçun başlıca sorumlularından biri olarak kabul etti.

Savaşın ardından yaklaşık 16 yıl kaçak yaşayan Mladiç, 2011'de Sırbistan'da yakalandı ve Lahey'de kurulan Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi'ne teslim edildi.

Lahey'de yargılananlar ve hesap vermeden ölenler 

Bosna-Hersek savaşının hesabı yalnızca Mladić'ten sorulmadı. Bosnalı Sırpların siyasi lideri Radovan Karadžić de soykırım ve insanlığa karşı suçlardan müebbet hapse mahkûm edildi. Sırbistan Devlet Başkanı Slobodan Milošević ise Bosna, Hırvatistan ve Kosova'daki suçlamalar nedeniyle yargılanırken 2006 yılında cezaevinde öldü; hakkında kesin hüküm verilemedi.

Sırbistan Devlet Güvenlik Servisi'nin üst düzey yöneticileri Jovica Stanišić ve Franko Simatović de Bosna-Hersek'teki suçlara katkıları nedeniyle mahkûm edildi. Srebrenitsa operasyonunda görev alan çok sayıda askerî ve güvenlik yetkilisi de uzun hapis cezalarına çarptırıldı.

Buna karşın, bazı paramiliter liderler yargılanamadan öldü; çok sayıda fail ise ulusal mahkemelerde hiç yargılanmadı ya da davaları yıllarca sürdü. Bosna-Hersek'te kayıpların bulunması ve toplu mezarların açılması çalışmaları hâlâ sürüyor. 

Batı'nın en ağır siyasal başarısızlıklarından biri

Bosna-Hersek Savaşı aynı zamanda uluslararası toplumun en ağır siyasal başarısızlıklarından biri olarak da tarihe geçti.

Yugoslavya'nın dağılması sırasında Avrupa ve ABD uzun süre yeni devletlerin tanınması, sınırların belirlenmesi ve diplomatik çözüm arayışlarına odaklandı. Bu süreçte Bosna-Hersek'te hızla yayılan etnik temizlik politikaları başlangıçta belirlenemedi ve devamında etkili biçimde durdurulamadı.

Birleşmiş Milletler'in tüm taraflara uyguladığı silah ambargosu, fiiliyatta Yugoslavya Halk Ordusu'nun ağır silahlarını devralan Bosnalı Sırp güçleri lehine işledi. Yeni kurulan Bosna-Hersek devleti ise kendisini savunacak yeterli askerî kapasiteden yoksun bırakıldı.

Srebrenitsa'nın BM tarafından "güvenli bölge" ilan edilmesine karşın Hollandalı BM birliğinin katliamı önleyememesi, uluslararası sistemin en büyük başarısızlıklarından biri olarak hafızalara kazındı. Daha sonra Birleşmiş Milletler ve çeşitli Batılı hükümetler tarafından hazırlanan resmî raporlar da Bosna'da yaşananların önlenememesinde ciddi siyasal ve kurumsal hatalar yapıldığını kabul ettiler.

Bitmeyen hesap

Uluslararası Ceza Mahkemeleri Bosna-Hersek Savaşı'na ilişkin en kapsamlı yargılamalardan birini yürüttü; soykırım, komuta sorumluluğu, zorla göç ve sistematik cinsel şiddet konularında uluslararası ceza hukukunun en önemli içtihatlarını oluşturdu.

Ancak hukuki kararlar siyasal ve toplumsal yüzleşmeyi tamamlamaya yetmedi.

Bosna-Hersek'in Sırp entitesinde bugün de savaş suçlularını yücelten söylemler sürüyor; Srebrenitsa soykırımının inkârı ya da küçümsenmesi hâlâ siyasal tartışmaların bir parçası. Binlerce kaybın akıbeti ise otuz yıl sonra bile tam olarak aydınlatılamadı.

Ratko Mladić'in ölümü, Bosna-Hersek savaşının en önemli faillerinden birinin yaşam öyküsünü  noktaladı. Soykırımın hukuki hesabı büyük ölçüde yapıldı; ancak Bosna-Hersek için asıl hesaplaşma, siyasal, tarihsel ve ahlaki sorumluluğun sahiplerine iadesi tamamlanmayı bekliyor.