Ava Sapancayê

Eşme li cihê ku Kocaelî û Sakarya digihîjin hev, li qeraxa Gola Sapancayê gundekî kevn ê Rûm û mihaciran bû. Ji sala 2008an û vir ve taxeke navçeya Kartepeyê ye.

Her çiqas statuya wê guherîbe jî çavkaniya debara wê bi salan e neguheriye: Cotkarî, fêkîvanî, ajaldarî û geştiyarî. Li Tirkiyeyê û heta li cîhanê bi bîhokên xwe navdar e. Di dema çinînê de festîvala wê jî tê lidarxistin. Her çiqas Eşme bi bîhokan bê naskirin jî ji hêlûkan heta sêvan, ji hirmiyan heta gêlazan cihê hilberîna gelek fêkiyan e.

Herêma peravê destînasyona geştiyariyê ye. Çiyayên Samanlî û lûtkeya Kartepeyê rasterast li pişt golê dirêj dibin. Di dawiya hefteyan de qada peravê ya 7 kîlomêtreyî qerebalix dibe. Kesên ku meşê dikin, kursiyên xwe datînin bin daran û radizin, ên ku restorantan tercîh dikin...

Herêm ji bo kirina werzişên xwezayî yên wekî kaşûna li ser avê, werzîşa bêrê, avjeniyê jî guncaw e. Her wiha çavdêriya çûkan tê kirin. Lê belê gol û bi golê re ev hemû ciwanî di bin rîskê de ne. Ji ber hişkesaliyê hewz du sal in rojên dijwar derbas dike.

Asta avê par daket asta herî nizm a dîroka xwe. Daket bin 29 metrên ku wekî bendava krîtîk tê binavkirin. Her çiqas îsal baran baş barî be jî dîsa Eşme venegerand rojên berê.

Li aliyekî îskeleyên ku ji avê dûr ketine û keştî û belemên li ser hişkahiyê man in, li aliyê din jî cotkarên ku ji bo karibin hilberîna xwe bidomînin ji bo dagirtina tankerên xwe tên balê dikişînin.

“Heke gol nebe jîyan jî nîne”

Destpêka havînê bû. Yaşar Hazar, bi tankera ku li pey traktorê xwe girêdayî bû, hat tesîsa ku li Kolana Lîman Dere yê.

Armanca wî ew bû ku tankera xwe li vir tijî bike û garisê ku li zeviya xwe ya di navbera rêya Îzmît-Adapazari û golê de çandibû av bide. Şalter rakir, boriyên ku ji nava golê dihatin av gihandin tankerê.

Ev cihê ku şaredarî bi pompeyê avê ji golê dikişîne û pêşkêşî bikaranîna çandiniyê ya cotkaran dike, ji bo berdewamiya hilberîna çandiniyê ya li Eşmeyê girîng e:

“Di rastiyê de ez ne cotkar im. Ez ajeldariyê dikim. Ji bo ajalên xwe garisê silajî diçînim. garis nebatê ku pêdiviya wî bi avê heye ye. Li gorî nema axê divê di navbera 4-10 rojan de bê avdan. Heke havîn bi hişkesaliyê derbas bibe, divê ez di navbera 4-6 rojan de av bidim da ku bikaribim berhem bigirim.”

Zil û qamîş, ji vê xala ku em li kêleka rê lê ne nahêlin ku em golê bibînin. Lêbelê dîmena dema ku mirov bi traktorê ji rêya sereke dadikeve li gel efsûnîbûna xwe ji bo her kesî çavkaniyeke fikarê ye:

“Av du sal in ku ji golê dikişe. Di rastiyê de divê cihê ku em niha lê ne, ango nava zilan bi avê tijî bûya. Vir qada çêbûn ango hilberîna masiyan bû. Niha av bi kêmanî 15-20 metreyî li pêş e. Rewşa deverên din xerabtir e. Li hin cihan vekişîn digihîje 100 metreyî. Di vê demsalê de li vir mirovî hebûn, masî digirtin. Niha kes tune ye. Heke av hinekî din kêm bibe, pompe jî nagihêjinê û naxebitin.”

Weke ku Hazar behs dike, ev cihê ku ji bo avdaniya çandiniyê pêwîst e, di bin metirsiya vekişîna golê de ye. Ji ber ku boriyên ku avê hildigirin tenê hinekî dirêjî nava golê dibin. Kêmbûna asta avê bêtir, tê wateya ku borî nagihêjin avê. Ev jî tê wateya ku cotkar êdî nikarin ji vir sûdê werbigirin.

Pêdiviya ku çotkar di mehên havînê de bi avê re hene zêde dibe. Hişkesalî dibe ku pirsgirêka herî mezin a çotkaran e. Hazar rewşa golê rasterast bi jiyandina xwe re girêdide:

“Her kes hêvî dike ku gol vegere. Berê jî hişkesalî çêbûbû lê her dem demkî bû. Cara ewil e ku ez bi vî rengî, ewqas xerab dibînim. Av qet ewqas venekişyabû. Ez nizanim em ê çi bikin heke gol nebe. Wisa diyar e ku cotkarî li vir xelas bibe. Lê her kes debara xwe ji golê qezenc dike. Heke gol nebe jiyan li vir nabe.”

Weke ku Hazer behs dike vekişîna li golê ne tenê tê wateya guherîna dîmenê peravê. Bi rastî jî fikarên wî tenê bi berhemê wî û bi vê salê re sînorkirî nînin.

Heke kêmbûna asta ava di golê de bidome, hilberîna çandiniyê ya ku bi avê ve girêdayî ye heta geştiyariyê gelek mijar dê bibin rojeva herî girîng a gelê herêmê.

Çavkanî di binê golê de ne

^{Ev tesîsa ku ji bo kaşûna avê hatibû avakirin, ji ber hişkesaliyê ji xebatê ketiye}

Li gorî lêkolîneke ku di sala 2021ê de ji aliyê Doç. Dr. Muhammet Kaçmaz û Doç. Dr. Mehmet Fatih Doker ên ji Zanîngeha Sakaryayê ve hatiye weşandin, 15 çem û rûbar diherikin nav Gola Sapancayê (Ev hejmar li gorî Şaredariya Bajarê Mezin a Sakaryayê 11 e).

Di vê gotara bi navê “Di Hewza Gola Sapancayê de Bikaranîna Erazî û Guherîna Cihî” de her du akademisyen behsa wê yekê dikin ku rêjeya herikîna çeman di zivistanê de zêde ye lê di havînê de kêm dibe û wiha dibêjin:

“Debiyên çemên ku tên golê pir kêm in û beşek ji wan di mehên havînê de ziwa dibin. Gol bi piranî ji binî ve tê xwedîkirin.”

Di destpêka nûçeyê de behsa çîroka Eşmeyê tê kirin, bi rastî jî navê xwe ji vir digire. Wateya wê "kaniya ku li peravê derdikeve" ye. Dema ku mirov di golê de avjeniyê dike jî mimkun e ku mirov peqikên ku ji binî derdikevin bibîne. Lê belê ev çavkanî jî ji ber krîza avhewayê, guherîna rejîma baranê û hişkesaliyê û xerckirina ava zêde di bin rîska ziwabûnê de ne. Peravê hemberî Eşmeyê tijî kargehên şûşekirina avê yên Sapancayê ye.

Di serdemekê de li vê navçeya biçûk 16 kargehên avê hebûn. Îro hejmara wan daket 8an. Du şîrketên din jî hene ku şaredariyê destûrê dide wan ku avê bixin şûşeyan. Ji bilî vê, destûr ne ji bo çavkaniyekî tenê ye. Şaredariyê bi giştî 33 çavkaniyên avê dane kirêkirin ji bo 10 şîrketên navborî. Ev şîrketana her roj ji pêşeroja Sapancayê didizin û vê didomînin.

"Pirsgirêk ew e ku beriya baranê em çiqas avê ji golê dikişînin"

^{Îstasyona pompeyê ya TUPRAŞê}

Ji Platforma Jîngeh û Jiyanê ya Kartepeyê li gorî Hayriye Demiralpê, vekişîna avê ya li Gola Sapancayê ne mimkune tenê bi ‘hişkesaliyê’ were ravekirin. Mijara sereke ya ku Demiralp balê dikişîne ser, zexta bikaranînê ya li ser golê û çavkaniyên ku wê xwedî dikin e.

Gol ava vexwarinê ya beşeke mezin a Sakarya û Kocaeliyê dabîn dike. TUPRAŞ jî ji bo rafînekirina petrolê ji golê ava paqij dikişîne.

Dema ku ev hemû bi kargehên ku di çirkeyê de destûra şûşekirina 43,77 lître (di salê de nêzîkî 1,4 milyar lître) avê ji wan re hatiye dayîn re dibin yek, zexta li ser golê hîn zelaltir tê dîtin.

Demiralp ji bo vê yekê dibêje:

“Sapanca wekî ekosîstemekê nayê dîtin. Berevajî vê, wekî ‘depoyeke avê’ ku du bajarên derdora wê û pîşesazî dikarin bi kar bînin tê dîtin.”

Her çiqas Demiralp bilindbûna asta avê ya bi baranên meha Cotmehê re cihê kêfxweşiyê bibîne jî, li dijî şîrovekirina vê bilindbûnê ya wekî ku pirsgirêk çareser bûye derdikeve:

“Sapanca zivistana borî daket asta herî nizm a dîroka xwe. Ji sînorê 28 metreyan ê ku em jê re dibêjin wêraniya ekolojîk re ji nîv metreyî kêmtir mabû. Mesele li vir ne tenê nebarîna baranê ye, mesele ew e ku em çiqas avê ji golê dikişînin û em hewzê çawa diparêzin.

Du bajar, nifûseke bi milyonan pêdiviya xwe ya avê ji vir dabîn dikin. Kargeh ava vê golê bi kar tînin. Kargehên ku avê dikin şûşeyan, ji Ewropayê heta Rojhilata Navîn û Afrîkayê ava Sapancayê difiroşin her derê.

Her weha bajarbûna zêde û betonbûna li Sapanca û Kartepeyê jî li vê zêde bikin. Her destwerdana ku li daristan, xetên çem û palên van her du navçeyan tê kirin, ji temenê Sapancayê didize.”

Hewzeya ku Demiralp wekî "Du bajar, nifûseke bi milyonan" behsa wê dike, nêzîkî ji sedî 30yê nifûsa Tirkiyeyê dihewîne. Derdora golê qada sîtê ya pileya 1emîn û 3yemîn e. Lê tevî vê yekê jî avahîsazî û nifûs zêde dibin.

Ji bo Kocaeliyê girîngiya Sapancayê bi taybetî di serdema hişkesaliyê ya havînê de zêdetir tê hîskirin. Ji ber ku di serdemên hişkesaliyê de yek ji çavkaniyên alternatîf ên ku tên bikaranîn ev der e. Heta wê radeyê ku ji golê av tê pompekirin bo Bendava Yuvacıkê ya ku avakirina wê cihê nîqaşê ye. Li gorî rapora çalakiyan a 2025an a ÎSUyê, di serdema hişkesaliyê ya 2025an de jî golê ji bo berdewamiya dabînkirina avê piştgirî da şaredariyê. Di sala 2024an de tenê Kocaeliyê ji 38 milyon metrekupan zêdetir av ji golê kişand. Mafê wê yê bikaranînê 30 milyon metrekup bû.

Demiralp destnîşan kir ku tevî van hemûyan tê plankirin li Kartepeyê kargeheke helandina hesin û pola bê avakirin û weha got:

“Em dibêjin divê ji bo pêşeroja golê êdî avahî û kargehên nû neyên çêkirin, lê niha avakirina projeyeke mezin a wekî kargeha hesin û pola (haddexane) di rojevê de ye. Yildiz Demir Çelik a girêdayî Yıldızlar Yatırım Holdingê dixwaze li herêmê haddexaneyekê ava bike. Tê gotin ku ya herî mezin a Marmarayê ye.

Li gorî rapora ÇEDê, rojane pêdiviya bi 9 hezar û 836 m³ avê tê pêşbînîkirin. Ev di salê de dike nêzîkî 3,5 milyon m³. Di demekê de ku ava Sapancayê roj bi roj biqîmettir dibe û divê em hewl bidin hîn zêdetir biparêzin, niha gelê herêmê ji bo ku ev tesîs neyê avakirin têdikoşe. Em dibêjin hişkesalî heye, em dibêjin krîza avhewayê tê jiyîn. Lê li şûna ku em tiştê di destê xwe de biparêzin, em wê hîn zêdetir diwestînin û dirûxînin.”

"Ne ji bo dabînkirinê, ji bo daxwazê (xerckirinê) tedbîr pêwîst in”

^{Ev cihê ku berê qada masîgirtinê bû, êdî bûye cihê seyrangeh û mangalê.}

Endama Hîndekariyê ya Zanîngeha Sakaryayê û Zanyara Avhewayê Doç. Dr. Mahnaz Gumrukçuoglu Yigit jî balê dikişîne ser krîza avhewayê.  Yigit dibêje ku hewz ango herêm di nava trendeke hişkesaliyê de ye û ev trend her ku diçe dijwartir dibe:

“Çerxa baranê ya hewzeyê diguhere. Bêguman krîza avhewayê sedema herî girîng a vê yekê ye. Baran kêm dibe, hişkesaliya berfê tê jiyîn. Dema baran dibare jî dijwartir dibare. Barana dijwar a ku di demeke kurt de dibare, li şûna ku bikeve bin axê, li ser rûyê erdê diherike. Çeman difûrîne lê bêyî ku pêdiviya erdê a bi avê cîbicî bike, diherike û diçe. Baran bibare jî ava binê erdê bi heman astê nayê xwedîkirin.”

Gumrukçuoglu Yigit ji bo pêşeroja golê dibêje "Tedbîrên lezgîn" û di serî de sînordarkirina bikaranîna ji aliyê mirovan ve pêşniyar dike:

“Pêkhateya aborî ya li Sapanca û derdora wê di nav salan de guherî. Pîşesazî mezin bû, bajarbûn zêde bû. Vê yekê jî nifûsa ku golê bi kar tîne zêde kir. Beşeke girîng a qadên çandiniyê ber bi sektora geştiyarî û xizmetguzariyê ve çû. Daxwaza avê mezin bû. Heta ku ev zêdebûn bi vî awayî bidome û di bikaranînê de ti teserûf neyê kirin, di daxwaza avê de kêmkirin çênebe, dê xetere berdewam bike.”

Ji ber vê yekê akademîsyen veguhastina avê ji çavkaniyên din bo golê yan jî avakirina çavkaniyên nû yên ava vexwarinê bi tena serê xwe wekî çareserî nabîne û careke din balê dikişîne ser guherîna karakterê baranê ya bi guherîna avhewayê re û vê pêşniyarê dike:

“Di bingehê de ne tedbîrên li gorî dabînkirinê, tedbîrên li gorî daxwazê pêwîst in. Berê nîqaşê her tim ber bi xistina dewrê ya çavkaniyên nû yên avê ve tê zivirandin. Lê gavên wekî kêmkirina windahî-qaçaxan, avakirina peyzajên bajaran ên ku kêmtir avê xerc dikin û ji malan heta tesîsên giştî bikaranîna avê ya bi awayekî bikêrtir, bi heman giraniyê nayên rojevê.

Heta ku em tedbîrên bi vî rengî, tedbîrên ji bo teserûfê û bikaranîna kêmtir avê ya bi awayekî bikêrtir nexin meriyetê, em ê her tim behsa ‘hinekî daket, du santîm bilind bû, deh santîm daket’ bikin.”

Gumrukçuoglu Yigit her wiha dibêje ku xwenûnekirina golê ne tenê tê wateya daketina asta avê. Li gorî wê, di demeke dirêj de xwenûnekirina tebeqeyên avê, ziyandîtina ekosîstemê û xirabûna kalîteya avê, berî ku Sapanca bi temamî ziwa bibe jî dikare bikaranîna golê bixe xetereyê.

Lêbelê tevî vê tabloyê jî Gumrukçuoglu Yigit derbarê pêşeroja Sapancayê de ne bêhêvî ye. Ew dibêje ku gol ekosîstemeke zindî ye û heke zexta mirovan bê kêmkirin, gol dikare xwe nû bike û weha dibêje:

“Heke şaşiyên mirovan ji holê bêrakirin, bêguman Sapanca dikare xwe bide hev. Gol ekosîstemeke zindî ne. Heke hûn destûrê bidin ku golek xwe bi xwe nû bike, dikare vegere rewşa xwe ya berê, dikare xwe nû bike.”

(HA/AY)