Birleşmiş Milletler’in (BM) silahsızlanma konusunda farkındalık oluşturmak amacıyla 24–30 Ekim Silahsızlanma Haftası ilan etmişti. Ancak dünyada silahlanma yarışı artarak sürüyor.
Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü’nün (SIPRI) verilerine göre dünya askerî harcamaları, 2025’te bir önceki yıla göre reel yüzde 2,9 artarak yaklaşık 2 trilyon 887 milyar dolara çıktı. Bu, art arda 11’inci yıllık artış. 2016–2025 dönemindeki reel yükseliş yüzde 41’i bulurken askerî harcamaların dünya ekonomisindeki payı yüzde 2,5’e ulaştı.
On yılda hangi ülkeler ne kadar harcadı?
ABD, 2025’te en fazla askerî harcama yapan ülke olmayı sürdürdü. Ancak on yıllık karşılaştırmada en sert yükseliş Ukrayna’da gerçekleşti.
Ukrayna’daki savaşın etkisi Avrupa’ya yayıldı
Rusya’nın Şubat 2022’de Ukrayna’ya yönelik geniş çaplı işgali, savaşan iki ülkenin yanı sıra Avrupa’daki silahlanmayı da hızlandırdı. Avrupa’nın askerî harcamaları 2025’te yüzde 14 artarak 864 milyar dolara ulaştı. Almanya’nın yıllık artışı yüzde 24 oldu.
Ukrayna’nın reel askerî harcaması, 2016 düzeyinin yaklaşık 16 katına çıktı. Ülke, 2025’te ekonomisinin yaklaşık yüzde 40’ını askerî harcamalara ayırdı. Rusya’da aynı oran yüzde 7,5’ti. Ukrayna’ya sağlanan dış askerî yardımların SIPRI yönteminde bağışçı ülkelerin harcamalarına yazılması da bu rakamları değerlendirirken dikkate alınmalı.
Avrupa ülkelerinin büyük silah sistemleri ithalatı, 2021–2025’te önceki beş yıllık döneme göre yüzde 210 arttı. Ukrayna dünyanın en büyük silah alıcısı olurken Avrupa’daki NATO üyelerinin ithalatının yüzde 58’ini ABD sağladı.
Silah bağışları, bağışçıların boşalan stoklarını yenilemesi ve uzun vadeli tedarik programları, savaşın etkisini başka ülkelerin bütçelerine de taşıyor. Bununla birlikte bütün artışı tek bir savaşa bağlamak mümkün değil; bölgesel gerilimler, modernizasyon programları ve ittifakların harcama hedefleri de etkili.
İsrail’in harcaması savaş öncesinin çok üzerinde
İsrail’in 2025 askerî harcaması 48,3 milyar dolardı. Bu tutar, 2024’e kıyasla reel yüzde 4,9 düşüş anlamına gelse de Gazze’ye yönelik geniş çaplı saldırıların başlamasından önceki 2022’nin yüzde 97 üzerindeydi. Haziran 2025’te İran’la yaşanan 12 günlük savaş ve bölgedeki diğer askerî operasyonlar da harcamaları şekillendirdi.
İran’ın harcaması ise 7,4 milyar dolar olarak hesaplandı. Ancak SIPRI, füze ve insansız hava aracı programlarının bir bölümünün bütçe dışı petrol gelirleriyle finanse edildiğini belirtiyor. Bu nedenle resmî bütçeye dayanan rakam, ülkenin bütün askerî faaliyetlerini yansıtmıyor.
Silah satışlarından kim ne kadar gelir elde ediyor?
SIPRI’nin en büyük 100 silah üreticisi ve askerî hizmet şirketi için hesapladığı toplam gelir, 2024’te yüzde 5,9 artarak 679 milyar dolara ulaştı. Enstitü, Ukrayna ve Gazze’deki savaşları artan talebin nedenleri arasında sayıyor.
Gelirler hem iç piyasaya hem ihracata yapılan askerî mal ve hizmet satışlarını içeriyor. Şirketlerin maliyetleri çıkarıldıktan sonraki net kârını veya devletin kazancını göstermiyor.
Rusya: İhracat düşerken iç siparişler büyüdü
Rusya örneği, savaşın silah üretimiyle ihracatı farklı yönlerde etkileyebildiğini gösteriyor. Rostec ve United Shipbuilding Corporation’ın toplam silah gelirleri 2024’te yüzde 23 arttı. SIPRI’ye göre yükselen iç talep, bu iki şirketin ihracattaki gelir kaybını fazlasıyla telafi etti.
Buna karşılık Rusya’nın büyük silah sistemi ihracat hacmi, 2021–2025’te önceki beş yıllık döneme göre yüzde 64 geriledi. Dolayısıyla üretici şirketlerin gelir artışı, ülkenin ihracattan daha fazla döviz kazandığı anlamına gelmiyor.
İsrail: 19,2 milyar dolarlık yeni ihracat sözleşmesi
İsrail Savunma Bakanlığı’nın Haziran 2026’da açıkladığı verilere göre İsrail şirketleri, 2025’te 19,2 milyar dolarlık yeni ihracat sözleşmesi imzaladı. Bir önceki yıl 14,795 milyar dolar olan sözleşme tutarı yaklaşık yüzde 30 arttı.
Bakanlık, askerî operasyonlarda kullanılan sistemlerin performansını uluslararası talebi artıran etkenler arasında sayıyor.
Ancak 19,2 milyar dolar, aynı yıl tahsil edilmiş gelir veya net kâr değil; ilerleyen yıllarda teslim edilebilecek ürün ve hizmetler için imzalanan anlaşmaların bedeli.
Türkiye: Harcama ve ihracat artıyor
Türkiye’nin askerî harcamaları on yılda reel yüzde 94,4 artarak 2025’te yaklaşık 30 milyar dolara ulaştı. SIPRI, artışta askerî operasyonların yanı sıra özellikle yerli silah sanayisine yatırımların etkili olduğunu belirtiyor. Türkiye serisi askerî emeklilik ödemelerini kapsamıyor.
Savunma Sanayii Başkanlığı, 2025 savunma ve havacılık ihracatını 10 milyar 54 milyon dolar olarak açıkladı. Bu sektör ihracatı tutarı, SIPRI’nin beş şirket üzerinden hesapladığı silah gelirinden farklı bir büyüklük.
Silahsızlanma tartışmasının merkezinde sivil yaşam var
Askerî harcama, yalnızca silah alımını kapsamıyor; personel, bakım, işletme ve araştırma giderlerini de içeriyor. SIPRI’nin silah transferlerinde kullandığı TIV göstergesi ise para birimi değil. Bu göstergeden ülkelerin kaç dolar kazandığı hesaplanamıyor.
Bütün savaş tarafları için karşılaştırılabilir satış geliri de bulunmuyor. İncelenen seriler İran’ın veya Hamas gibi devlet dışı silahlı grupların toplam silah satış gelirini vermiyor.
Silahsızlanma tartışması, silah satışlarının insan haklarına etkisini de içeriyor. BM’nin bağımsız insan hakları uzmanları, 20 Haziran 2024’te devletlere ve şirketlere İsrail’e silah transferlerini durdurma çağrısı yaptı; transferlerin ağır insan hakları ve insancıl hukuk ihlallerine katkıda bulunma riski taşıdığını belirtti.
BM’nin Eylül 2025’te yayımladığı askerî harcamalar ve kalkınma raporuna ilişkin açıklama ise kaynakların alternatif kullanımını gündeme taşıdı: 2030’a kadar açlığı sona erdirmek için yılda yaklaşık 93 milyar dolarlık kaynak gerektiği tahmin ediliyor. Sağlık, eğitim ve iklim uyumuna ayrılabilecek kaynaklarla büyüyen askerî bütçeler arasındaki tercih, Silahsızlanma Haftası’nın somut tartışma alanlarından biri.
(Mİ)
