Seyîd Riza û hevalên wî, di 89emîn salvegera darvekirina xwe de hatin bibîranîn. Di bibîranînên ku li gelek bajaran hatin lidarxistin de, daxwaza aşkerekirina cihê gorên wan hat kirin.
Di 15ê Mijdara 1937an de Seyîd Riza, ji Ûsifan Findiq Axayê kurê Kamer, ji Kureyşan Hesenê Îbrahîmê Qicî, ji Kureyşan Usenê Seydî, ji Demenan Hesen Axayê Civrail Axayê Arekê, ji Demenan Aliyê Mirzê Silî û Resik Usenê Seyîd Riza hatin darvekirin. Di ser vê bûyerê re 89 sal derbas bûn. Tevî ku ewqas sal derbas bûn jî cihê gorên Seyîd Riza û hevalên wî nehat eşkerekirin; şopên komkujî, sirgûn û revandina bi darê zorê ya Terteleya Dêrsimê ya 1937-1938an, ji nifşekî derbasî nifşekî din bûn û heta roja îro hatin.
Dêrsîm
Platforma Ked û Demokrasiyê ya Dêrsimê, di 89’emîn salvegera darvekirina Seyîd Riza û hevalên wî de ji Kolana Hunerê heta Qada Seyîd Riza meşek li dar xist. Hevseroka Giştî ya DBP’ê Çîgdem Kiliçgun Uçar, Serokê Giştî yê ABF’ê Mustafa Aslan, Hevberdevka Komisyona Gelan û Baweriyan a DEM Partiyê Yuksel Mutlu, Cîgirê Serokê Koma DEM Partiyê Sezaî Temellî, Parlementera DEM Partiyê ya Dêrsimê Ayten Kordu, Hevşaredarên Dêrsimê Cevdet Konak û Bîrsen Orhan ên ku qeyûm li şûna wan hatibûn tayînkirin, Serokê Giştî yê DEDEFê Yaşar Gelîncîk û gelek welatî tev li meşê û bîranîna li Qada Seyîd Riza bûn.
Bîranîn bi vêxistina çirayan dest pê kir. Platformê bi kurdî û tirkî daxuyaniyek da. Di daxuyaniyê de hat gotin ku darvekirin bi awayekî neqanûnî hatine kirin û bang hat kirin ku biryara darvekirina Seyîd Riza û hevalên wî, cihê gorên wan û cihê kesên windakirî ji raya giştî re werin aşkerekirin.
Di destpêka bîranînê de Çîgdem Kiliçgun Ûçar diyar kir ku têkoşîn û berxwedana Seyîd Riza û hevalên wî îro jî berdewam dike û wiha got:
“Me û gelê me tînin rûbirûyê hev. Di vê pêvajoyê de li pêşiya me dibin asteng. Bila şehîdên me di gorên xwe de rehet razên; neviyên wan ala têkoşîna wan girtine û pêş ve dibin. Em biçin ku derê jî em ê vê ronahiyê bi xwe re bibin. Li ser vê axê gelek lîstik hatin lîstin lê heqîqeta vê erdnîgariyê neqediyaye. Ev ax ne mifteya siyasetê ye. Eger em xwedî li baweriya xwe derkevin, tu kes nikare li pêşiya me bisekine.”
Çîgdem Kiliçgun Uçar xwest ku arşîvên terteleyê werin vekirin û derbarê Pêvajoya Aşitî û Civaka Demokratîk de jî diyar kir ku divê nasnameya gelan di nav pêvajoyê de were qebûlkirin û wiha domand:
“Wan ji 15’ê Mijdarê heta niha siyaseta qirêj di her mal û xaniyî de meşand. Gelê me destûr neda van lîstikan û li ber xwe da. Sekna wan a serbilind ji bo me ronahî ye, têkoşîna wan ji bo me ronahî ye. Seyîd Riza çi got? Got ku: ‘Min bi derew û hîleyên we nekarî, ev ji min re bû ders. Lê min jî li ber we serî netewand, bila ev jî ji we re bibe derd.’ Gelê me jî wekî Seyîd Rizayan, li ber hîle û zilma wan serî netewand. Navê Dêrsimê nas bikin, heqîqetê bibînin. Bila tevahiya gelên Tirkiyeyê di zimanekî hevpar de bibin yek û em li ser aştiyê biaxivin.”
Piştî Çîgdem Kiliçgun Uçar, Serokê Giştî yê ABF’ê Mustafa Aslan bal kişand ser wê yekê ku ji bo gihandina mîrasa Seyîd Riza û hevalên wî ya ji bo siberojê divê têkoşîneke zêdetir were meşandin û wiha got: “Îro bi destê hevkaran dixwazin baweriya me winda bikin. Divê em hişyar bin.”
Serokê Giştî yê DEDEF’ê Yaşar Gelîncîk destnîşan kir ku darvekirin beşek ji polîtîkayên dewletê yên li dijî hebûna dîrokî ne û wiha axivî:
"Tevî ku 89 sal derbas bûn jî, me dev ji lêgerîna dadwerî û heqîqetê berneda. Divê cihê gorên Seyîd Riza û hevalên wî werin eşkerekirin. Em qebûl nakin ku ev daxwaz hê jî nehatibe pêkanîn. Divê hevrûbûna bi dîrokî re pêk were.”
Bîranîn piştî danîna gulan a li ser peykerê Seyîd Riza bi dawî bû.
Şirnex
Platforma Saziyên Demokratîk a Şirnexê, li pêşiya avahiya Rêxistina Partiya Wekhevî û Demokrasiyê ya Gelan (DEM Partî) a Hezexê daxuyanî da. Daxuyanî ji aliyê Rêveberê Komeleya Ziman û Çandê ya Birca Belek Cahît Akil ve hat xwendin.
Parlamentera DEM Partiyê ya Şirnexê Newroz Uysal Aslan a ku pişt re axivî, diyar kir ku komkujiya Dêrsimê parçeyek ji zincîra komkujiyên li dijî gelê Kurd pêk hatine ye. Newroz Uysal Aslanê bal kişand ser pêwîstiya vekirina arşîvên dewletê û derxistina rastiyên dîrokê û wiha got:
“Em dixwazin ku cihê gorên Seyîd Riza û hemû hevalên wî yên hatine qetilkirin bên aşkerekirin. Divê hesabê komkujî û qirkirinên li dijî Kurdan bê dayîn. Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk divê ji bo aşkerekirina van hemûyan bibe derfetek. Ji bo aşkerekirina rastiyan, pêkanîna daxwazên gelê Kurd û pêşveçûna pêvajoyê divê gav bên avêtin.”
Dîlok
Platforma Saziyên Demokratîk, li avahiya rêxistina DEM Partiyê ya Dîlokê daxuyanî da. Hevseroka DEM Partiyê ya Dîlokê Hatîce Kuçuker a ku daxuyanî xwend, banga hevrûbûna bi raboriyê re kir û diyar kir ku edalet û heqîqet şertê herî bingehîn ê aştiya civakî ne.
Wan
Platforma Saziyên Demokratîk a Wanê, ji bo Seyîd Riza û hevalên wî yên beriya 89 salan hatin darvekirin, li Kolana Hunerê daxuyanî da. Gelek welatî tevli daxuyaniya ku pankarta “Di salvegera qetilkirina wan de em Seyîd Riza hevrêyên wî bi bîr tînin” hat hilgirtin, bûn.
Metna hevpar a bi Tirkî ji aliyê rêveberê DBP’ê yê Wanê Diyar Afşîn ve û ya bi Kurdî jî ji aliyê Hevserokê KURDÎGEH’ê Mesût Kertîş ve hat xwendin. Daxuyanî bi dirûşma “Şehîd namirin” bi dawî bû.
Bedlîs
Platforma Saziyên Demokratîk a Bedlîsê, li rêxistina DEM Partiyê ya Tetwanê bibîranîn li dar xist. Di bibîranîna ku gelek kes tevli bûn de, ji bo Seyîd Riza û hevalên wî deqeyek rêz hat girtin. Hevseroka DEM Partiyê yê Bedlîsê Şevder Bîngul a ku di bibîranînê de axivî ev tişt got:
“Temenê kurê Seyîd Riza hat mezinkirin û li ber çavên Seyîd Riza hat darvekirin. Temenê Seyîd Riza jî hat biçûkkirin. Em hîn jî li gorên wan digerin. Em behsa aştiyekê dikin. Ji bo vê yekê bila cihê gorên Seyîd Riza û hevalên wî bên aşkerekirin.”
Bibîranîn piştî nîşandana sînevîzyona li ser Seyîd Riza û hevalên wî bi dawî bû.
Mûş
Platforma Saziyên Demokratîk a Mûşê jî li Qada Kox a li Gimgimê, ji bo bibîranîna Seyîd Riza û hevalên wî daxuyaniyek da. Di bibîranîna ku wêneyên Seyîd Riza û hevalên wî hatin hilgirtin de, metna daxuyaniyê Hevserokê DBP’ê yê Gimgimê Azîz Oral ve hat xwendin. Hevserokê DBP’ê yê Mûşê Umut Yilmaz ê ku pişt re axivî, diyar kir ku sedema lidarxistina bibîranînê ya li Gimgimê ew e ku balê bikişînin ser êrişên dîrokî yên ku gelê Kurd-Elewî pê re rû bi rû maye.
Stenbol
Saziyên Elewiyan ên Stenbolê di 89emîn darvekirina Seyîd Riza û hevalên wî de li Stenbolê bernameya bîranînê li dar xist. Di bîranînê de daxwaza eşkerekirina gorên Seyîd Riza û hevalên wî û vekirina arşîvan hat kirin.
Seyîd Riza û hevalên wî di 89emîn salvegera darvekirina xwe de li gelek bajarên Kurdistanê û Tirkiyeyê tên bibîranîn. Li Stenbolê Saziyên Elewiyan li Îskeleya Kadikoyê bernameya bîranînê li dar xistin. Endam û rêveberên saziyên Elewiyan, parlamenterê DEM Partiyê ya Stenbolê Celal Firat, Hevseroka DEM Partiyê ya Stenbolê Arîfe Çinar, Aktivîsta TJAyê Sabahat Tuncel, nûnerên partiyên siyasî û gelek kes tev li bernameya bîranînê bûn.
Di bîranînê de pankarta “Cihê gorên Seyîd Riza û hevalên wî werin aşkerekirin” hate vekirin û bi findan “Dêrsim 1938” hate nivîsandin. Bername di saet 19.37an de ji bo qurbaniyên Dêrsimê deqîqeyekî bi rêzgirtinê dest pê kir.
"Hûn nikarin dîrok û têkoşîna Dêrsimê tune bikin"
Paşê daxuyanî hate dayîn. Daxuyanî ji aliyê endama Navenda Lêkolînê ya Dêrsimê Semra Demîr ve hate xwendin. Semra Demîr diyar kir ku roja 15ê Mijdara 1937an de rojekî reş e û got:
“Emrê Seyîd Riza hate biçûkkirin ê kurê wî jî hate mezinkirin û hatin darvekirin. Bi hezaran kes koç ber bûn, bi hezaran zarokên Dêrsimê winda ne. Di ser darvekirina Seyîd Riza û hevrêyên wî de 89 sal derbas bû. Hê jî rastî derketine holê, cihê gorê Seyîd Riza û hevrêyên wî ne diyar e. Daxwaza me yek e; divê cihê gorên Seyîd Riza û hevalên wî werin aşkerekirin. Hûn nikarin dîrok û têkoşîna Dêrsimê tune bikin.”
"Divê arşîvên dewletê were vekirin"
Paşê Sabahat Tuncel axivî. Sabahat Tuncel diyar kir ku heke li welatekî birîna gelekî binale dê çawa aştî û edalet pêk were û wiha axivî:
“Miriyên me venagerin, êşên me nayên jibîrkirin lê edalet girîng e. Divê bi dîrokê re rû bi rû mayîn pêk were. Divê desthilatdar qanûna lêborînê derxe. Ji bo destpêkê ev hewce ye. Heke dewlet dibêje dê aştî pêk were divê arşîvên dewletê were vekirin. Birêz Ocalan got; ‘Me mijara Kurd ji sêdarê anî mesayê.’ Ji bona wê divê em xwe bi rêxistin bikin. Heta cihê gorên Seyîd Riza û hevalên wî werin dîtin em ê têbikoşin.”
Di dawiyê de girse qûrnefîlan avêt deryayê û bername bi dawî bû.
*Çavkanî: Ajansa Welat, Ajansa Mezopotamyayê
(AY)
